Bünyamin Ayaşî Camii ve Türbesi

Bünyamin Ayaşî'nin asıl adı Mustafa'ydı. Kaynaklarda geçen "İbn Yâmîn" lakabı zamanla halk ağzında Bünyamin'e dönüşmüş. Ayaş doğumludur ve ömrünün büyük kısmını burada geçirmiştir. Tarikat silsilesi tartışmalıdır: bir kısım kaynak onu Bayramiyye'nin Melami kolunun kurucusu Ömer Dede Sikkînî'nin halifesi sayarken, bir kısmı doğrudan Hacı Bayram-ı Velî'ye bağlar. Ölüm tarihi de kesin değil; kaynaklar 1510 ile 1520 arasında farklı yıllar verir, Kütahya Kalesi'nde tutulup Rodos'un fethedildiği gün salıverildiğine dair rivayet ise tarihi 1522 sonrasına taşır. Kesin olan şey etkisidir: halifesi Pîr Ali Aksarâyî'nin oğlu İsmâil Ma'şûkî, "Oğlan Şeyh" adıyla Melâmî tarihinin en bilinen isimlerinden biri oldu. Yani Osmanlı Melâmîliğinin ana damarı bu küçük Ayaş camisinden geçer. Şeyhin Ayaş'ta vakfettiği yapılar arasında bir medrese ile bir hamam da sayılır.

Caminin yapım tarihi ve bânisi kesin olarak bilinmiyor. Yapıyı on beşinci yüzyıla koyan bir kabul var, ancak bunu doğrulayan bir inşa kitabesi yok; şeyhin ölüm tarihiyle karşılaştırıldığında caminin ondan önce yapılmış olma ihtimali kaynaklarda çözülmüş bir mesele değil. Cami sade taş duvarları, ahşap direkleri ve kiremit çatısıyla Anadolu'nun ahşap destekli cami geleneğine yakın durur. Yapı 2010'da restorasyon gördü.

Bugün cami faal, yani hem ibadet hem ziyaret mekânı. Namaz vakitlerinin dışında sakindir; ziyaret için vakit aralarını seçmek hem size hem cemaate rahat eder. Girişte ayakkabı çıkarılır, kadın ziyaretçiler için başörtüsü gerekir, türbe içinde fotoğraf çekmeden önce sormakta fayda var. Ayaş'ta ziyaret edilen tek türbe bu değil: belediyenin kendi tarihçesi Kesikbaş Sultan, Yavuzana Sultan, Şeyh Zekeriya ve Şemsi Dede türbelerini de sayıyor, ayrıca Ulu Cami, Sinanlı Ulu Camii, Şeyh Muhiddin Camii, Kilik Camii, Aktaş Camii ve Paşa Hamamı gibi Selçuklu ve Osmanlı yapılarını ilçenin mirası arasında gösteriyor. Aynı güne ilçe merkezindeki Karakaya Kaplıcası'nı ya da yirmi üç kilometre batıdaki Ayaş içmelerini eklemek mümkün.