Fatma Bacı Türbesi (1310)

Ankara'nın batısında, Sincan'a bağlı Temelli'nin Bacı Mahallesi'nde, bozkırın ortasındaki bir köy meydanının kıyısında küçük bir türbe duruyor. Yapının kuzey dış cephesine yerleştirilmiş üç satırlık Arapça kitabe, burada yatan Fatma Bacı'nın 20 Muharrem 710, yani 19 Haziran 1310 tarihinde vefat ettiğini bildirir. Türbenin asıl değeri mimarisinden çok kime ait olduğunda. Fatma Bacı, Aşıkpaşazade'nin Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda emeği geçtiğini söylediği Anadolu Bacılarının, yani Bacıyan-ı Rum'un öncülerinden sayılır. Ortaçağ Anadolu'sunda kadınların kurduğu kurumların çok azı taşa dönüşüp bugüne kaldığı için, bu alçak yapı bir köy türbesinden fazlasını temsil ediyor.

Kayıtlara göre Fatma Bacı, Çile Dağı'nın güneydoğu yamacına bir zaviye kurmuş, bu zaviye gelip geçene hizmet vermiş ve konar göçer Türkmen kabilelerinin iskanına öncülük etmiştir. Yerleşim Osmanlı tahrir ve evkaf defterlerine girmiş, zamanla Ankara Sancağı'na bağlı Bacı kazasının idari merkezi olmuştur. Vakıf kayıtları buranın ekonomisini de görünür kılar: Kızılcaköy ile Yağan Şeyh mezrasının yıllık geliri Fatma Bacı Camii'nin imam ve hatiplerine vakfedilmiş, Emirhan oğlu Şeyh Paşa da caminin hatibine bin akçe bağışlamıştır. Köyün hikayesi budur, bir kadının kurduğu zaviyeden bir kaza merkezi çıkmıştır.

Türbeye bitişik Fatma Bacı Camii'nin yapım kitabesi yoktur; kayıtlar caminin 1895-1896'da yeniden inşa edildiğini gösterir, dolayısıyla bugün görülen cami zaviyeden çok sonrasına aittir. Fatma Bacı'nın kimliği ve yaşadığı dönem konusunda ise kaynaklar tek ses değildir. Sincan Tarih ve Kültür Atlası, hayatını anlatırken Hacı Bektaş-ı Veli Velayetnamesi'nden aktarılan bir menkıbeye de yer verir; menkıbeye dayanan anlatılar onu başka soy zincirlerine ve başka yüzyıllara bağlar, kitabenin verdiği 1310 tarihi bu anlatıların bir bölümüyle örtüşmez. Buraya giderken elinizdeki en sağlam belge, duvardaki taştır.

Bugün gidildiğinde görülecek şey gösterişli bir külliye değil: sessiz bir köy meydanı, bitişik cami ve alçak bir türbe. Kitabeyi görmek için yapının kuzey cephesine dolanmak gerekir, kapıdan girip çıkanların çoğu onu kaçırır. Çevrede eski mezar taşları ve düzlüğe açılan bozkır uzanır. Türbe camiye bitişik olduğundan içeriye erişim caminin açık olmasına bağlıdır. İlan edilmiş bir ziyaret saati ya da bilet uygulaması yoktur; burası müzeye çevrilmiş bir anıt değil, hâlâ ziyaret edilen canlı bir köy makamıdır.