Özdemir Altan'ın 1996'da Almanya'ya sergi için gönderdiği 33 tablo Türkiye'ye döndü ama sanatçısına 26 yıl ulaşamadı. Gümrükten mahkemeye uzanan bir bekleyişin ve Hitam sergisiyle gelen kavuşmanın hikayesi.
Kaybolmak için her zaman ortadan kaybolmak gerekmiyor. Bazen bir şeyin nerede olduğunu biliyor, ona uzaktan bakabiliyor hatta varlığından hiç şüphe etmiyorsunuz ama yine de ona ulaşamıyorsunuz. Araya birkaç kilometre değil, yıllar giriyor. Zaman geçtikçe beklemek alışkanlığa, geri döneceğine inanmak ise giderek daha zor taşınan bir umuda dönüşüyor. Belki de bu yüzden bazı kavuşmalar, yalnızca bir şeyin geri gelmesi anlamına gelmiyor. Beraberinde yıllardır yarım kalmış bir hikayeyi de getiriyor.
Özdemir Altan’ın 33 tablosunun hikayesi de böyle bir kavuşmanın hikayesi. Üstelik gerçekleşmesi tam 26 yıl sürdü.
10 Eylül’de, çağdaş Türk resminin önemli isimlerinden Özdemir Altan’ı 95 yaşında kaybettik. Ardında onlarca yıla yayılan bir üretimin yanı sıra yetiştirdiği öğrencileri, düşünceleri ve Türk resminde açtığı kendine özgü alanı bıraktı. Bugün bu uzun hayata yeniden baktığımızda ise bütün bu mirasın arasında, en az eserleri kadar sıra dışı ve Altan’ın sanat dünyasıyla beklenmedik biçimde kesişen başka bir hikaye karşımıza çıkıyor.
Hikayenin merkezinde, 1996’da Almanya’da sergilenmek üzere Altan’ın atölyesinden ayrılan 33 tablo var. Sergiler sona erdiğinde eserler Türkiye’ye döndü ancak sanatçılarına ulaşamadı. Gümrükte başlayan ve kısa sürede çözülebilecek gibi görünen bir sorun giderek büyüdü; süreç kurumlara, depolara, oradan da mahkeme salonlarına uzandı. Aylar yıllara dönüştü, Altan’ın kendi elleriyle yaptığı 33 tablo bütün bu süre boyunca ondan uzakta kaldı. Sanatçı eserleriyle ancak 2022’de, 91 yaşındayken yeniden karşılaşabildi.
Birkaç serginin ardından sona ermesi beklenen bir yolculuk, böylece 26 yıllık bir ayrılığa dönüştü. Fakat bu hikayeyi yalnızca uzun bir hukuk ve bürokrasi mücadelesi olarak okumak belki de en ilginç tarafını gözden kaçırmak olur. Çünkü Altan’ın sanatına yaklaştıkça, tablolarının başına gelenlerle, resimlerinde yıllardır peşinden gittiği düşünceler arasında tuhaf bir benzerlik belirmeye başlıyor. Tesadüfler, beklenmedik karşılaşmalar, birbirinden bağımsız görünen parçaların yan yana gelerek bambaşka bir bütün oluşturması... Altan’ın resimlerinde kurduğu dünya, yıllar sonra bu kez kendi eserlerinin hikayesinde karşısına çıkmış gibi.
Bir Araya Gelmesi Beklenmeyenler
Altan’ın resimle kurduğu bağ, ortaöğrenim yıllarını geçirdiği Kayseri’de başladı. Ressam Halit Doral’ın Kayseri Halkevi’ndeki derslerine katılırken bir yandan Kayseri Arkeoloji Müzesi’nin envanter çalışmalarına yardım ediyor, diğer yandan Van Gogh, Cézanne, Renoir ve Gauguin gibi isimlerin eserlerini kopyalıyordu. Henüz kendi resim dilini oluşturmadan farklı sanatçıların dünyalarını yakından tanıdığı bu yılların ardından, 1948’de İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’ne girdi. Burada önce Halil Dikmen’in, ardından Zeki Faik İzer’in öğrencisi oldu; 1956’da mezun olduğu akademiye 1962’de bu kez asistan olarak geri döndü.
Fakat Altan’ın sanatını asıl şekillendiren, öğrendiği resim geleneğini ne kadar iyi sürdürdüğünden çok, zamanla o geleneğin sınırlarının dışına çıkma biçimiydi. Tuval onun için giderek yalnızca boyayla kurulacak bir yüzey olmaktan çıktı; metal, ip, deri ve hazır nesneler resmin içine girerken ilk bakışta aralarında hiçbir bağ yokmuş gibi görünen imgeler aynı kompozisyonun parçası olmaya başladı. “Kral ve Kraliçeler”, “Tepegöz”, “Sinek Kralı” ve uzun yıllara yayılan “Soyağaçları” gibi serilerine baktığımızda da bu arayışın farklı biçimlerini görmek mümkün. Altan’ın ilgisini çeken yalnızca neyin resmedildiği değil, birbirinden uzak iki şey yan yana geldiğinde aralarında nasıl bir ilişki kurulabileceği ve tesadüfe biraz alan açıldığında bu ilişkinin nasıl bambaşka bir anlama dönüşebileceğiydi.
Zamanla bu arayış, Altan’ın yalnızca resim yapma biçimini değil, sanata bakışını da belirledi. Üstelik etkisi kendi üretimiyle sınırlı kalmadı. Akademide geçirdiği yıllar boyunca pek çok sanatçı adayının yetişmesine katkı sundu ve kendi üretiminde açtığı düşünsel alanı sonraki kuşaklarla da paylaştı. Böylece farklı malzemeleri, imgeleri ve fikirleri bir araya getirme biçimi, yalnızca eserlerinin değil, uzun yıllara yayılan sanat hayatının da belirleyici çizgilerinden biri oldu.
33 tablonun hikayesinin Altan’ın sanatıyla kesiştiği yer de tam burada ortaya çıkıyor. Yıllarca tesadüfe alan açan, birbirinden uzak parçalar arasında yeni ilişkiler kuran bir sanatçının eserleri, bir noktadan sonra gerçekten onun kontrolünün dışına çıkacaktı. Üstelik bu kez karşılaşmaların nasıl gerçekleşeceğine, hangi parçaların yan yana geleceğine ya da hikayenin nereye varacağına Altan karar veremeyecekti.
Yolculuk Bitti Sanılırken
Her şey 1996’da, Altan’ın 33 yağlıboya eserini Hamburg’daki bir sergi için Almanya’ya göndermesiyle başladı. Sonraki iki yıl boyunca çeşitli sergi ve müze programlarında izleyiciyle buluşan tablolar, 1998’de Türkiye’ye geri getirildi. Buraya kadar yolculuk planlandığı gibi ilerlemişti: Eserler yurt dışında sergilenmiş, ülkelerine dönmüş ve geriye yalnızca sanatçılarına teslim edilmeleri kalmıştı.
Fakat yolculuk tam da sonuna gelmişken yarım kaldı.
Gümrük işlemlerinde yaşanan bir sorun nedeniyle eserlere el konuldu. Böylece başka bir ülkeye gidip farklı sergilerde izleyiciyle buluşan 33 tablo, Türkiye’ye dönmüş olmalarına rağmen kendi sanatçılarına ulaşamadı. Eve dönüş yolculuğunun yalnızca birkaç adımlık son bölümü, hiç kimsenin o sırada öngöremeyeceği kadar uzun bir bekleyişin başlangıcına dönüştü.
Altan ise eserlerinin peşini bırakmadı. Kültür Bakanlığı dahil farklı kurumlara yaptığı başvuruların ardından bir noktada tabloların teslim edilmesine izin çıktı ve mesele nihayet çözülecek gibi göründü. Ancak bu kez karşısına depo ücreti çıktı. Altan bu ücreti ödemeyi kabul etmeyince eserler 1999’da önce Kültür Bakanlığı’na, ardından Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Resim ve Heykel Müzesi’ne geçti.
Böylece başlangıçta birkaç gümrük işlemiyle çözülebilecek gibi görünen mesele, her yeni aşamada biraz daha büyüyerek yıllara yayılan bir mücadeleye dönüştü. Tablolar kurumlar arasında yer değiştirirken zaman ilerliyor, Altan ise kendi yaptığı eserleri geri alabilmek için uğraşmaya devam ediyordu. Bir zamanlar aynı atölyede yan yana duran 33 eser artık sanatçılarından uzakta, onun müdahale edemediği bir sürecin içinde bekliyordu.
Yıllar geçmesine rağmen bu bekleyiş sona ermeyince meselenin yolu sonunda mahkeme salonlarına çıktı. Altan, avukatı Ziya Erdem Kapluhan aracılığıyla eserlerin kendisine teslim edilmesi için dava açtı ve mahkeme sanatçı lehine karar verdi. Hukuki düğüm çözülmüştü, ancak takvim başka bir şeyi gösteriyordu: 1996’da başlayan hikayenin üzerinden çeyrek asırdan fazla zaman geçmişti. Eserleri Almanya’ya gönderen Özdemir Altan ile onları yeniden karşısında görecek Özdemir Altan artık hayatının aynı döneminde değildi.
2022’de tablolarına yeniden kavuştuğunda 91 yaşındaydı.
Tam da burada, geçen yılların bir eserin anlamını ne kadar değiştirebileceğini düşünmemek zor. Kendi ellerinizle yaptığınız, yıllarca hayatınızın dışında kalan bir eserin karşısına 26 yıl sonra yeniden geçtiğinizde yalnızca o resmi mi görürsünüz, yoksa onu yapan eski haliniz de bir yerden size bakar mı?
Bunun cevabını Altan adına vermek mümkün değil. Bildiğimiz şey, aradan geçen zamanın yalnızca eserlerin üzerinden geçmediği. Altan bu 26 yıl boyunca üretmeye, düşünmeye ve sergiler açmaya devam ederken tablolar da ondan uzakta bambaşka bir sürecin tanığı oldu. Aynı atölyede başlayan yollar böylece birbirinden ayrıldı, yıllarca farklı yönlerde ilerledi ve sonunda yeniden kesişti.
Üstelik bu kavuşmanın hemen öncesinde, 26 yıllık hikayeyi tek kelimeyle özetlercesine karşılarına bir isim çıktı.
26 Yıl Sonra Gelen “Hitam”
Eserler Altan’a teslim edilmeden önce İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nde yeniden bir araya getirildi. Serginin adı “Hitam”dı: sona erme, bitme, tamamlanma.
Gümrükte başlayıp kurumlara ve depolara, oradan mahkeme salonlarına kadar uzanan bütün bu süreç düşünüldüğünde, bundan daha uygun bir kelime bulmak zor. Çünkü “Hitam” yalnızca yıllar süren hukuki mücadelenin sona ermesini değil, 33 eserin sanatçılarından ayrı geçirdiği 26 yılın ardından onunla yeniden buluşmasını da işaret ediyordu. Bir sergi için atölyeden çıkmalarıyla başlayan hikaye, başka bir serginin adı altında nihayet tamamlanmaya yaklaşıyordu.
Fakat tam da her şey başladığı yere dönmüş gibi görünürken hikaye küçük bir dönüş daha yaptı. Altan, yıllarca geri almak için mücadele ettiği eserlerinden birini müzenin koleksiyonuna armağan etti. Böylece yıllarca kendi iradesi dışında müzede kalan tablolardan biri, bu kez Altan’ın kendi kararıyla orada kalacaktı. Aynı mekan önce zorunlu bir ayrılığın parçası olmuş, yıllar sonra ise sanatçının bilinçli tercihiyle eserlerden birinin yeni evine dönüşmüştü.
Belki de bütün bu hikayeyi Altan’ın sanat hayatı içinde bu kadar çarpıcı kılan, başlangıçta birbirinden tamamen ayrı görünen bu parçaların yıllar sonra aynı yerde buluşması. Resimlerinde birbirinden uzak imgeleri yan yana getiren, tesadüfe alan açan ve beklenmedik ilişkilerden yeni anlamlar çıkaran Altan’ın eserleri de atölyeden çıktıktan sonra kendi beklenmedik ilişkilerini kurdu. Gümrükler, kurumlar, depolar, mahkeme salonları ve araya giren 26 yıl, hiçbirinin başlangıçta yer almadığı bir hikayenin parçalarına dönüştü.
Ve evet, Altan’ın 33 tablosu için bu uzun yolculuğun sonuna “Hitam” yazıldı. 26 yıl süren bekleyiş sona erdi, eserler sanatçılarına döndü ve yarım kalan hikaye nihayet tamamlandı. Ama Özdemir Altan’ın geride bıraktıkları için aynı kelimeyi kullanmak o kadar kolay değil. Çünkü onun hikayesi bu 33 tablonun eve dönüşüyle sona ermiyor; eserlerinde, yetiştirdiği öğrencilerde, düşüncelerinde ve Türk resminde açtığı yollarda devam edecek.
Özdemir Altan’ı sevgi ve saygıyla anıyor; ailesine, öğrencilerine, sevenlerine ve sanat dünyasına başsağlığı diliyoruz.