Olayami Dabls'ın Detroit'te kurduğu MBAD Afrika Boncuk Müzesi, sömürgeci bir bakışın dışında kalan bir kültürel iyileşme alanına dönüşüyor.
Malzeme mi, Sanat mı?
Olayami Dabls, bir işi yaparken kullandığı kelimelere dikkat eder. Nesneyi "güzel sanat" olarak değil, "maddi kültür" olarak tanımlar — ve bu ayrım, onun üretim anlayışının tam kalbinde durur. 1970'lerde Charles H. Wright Afro-Amerikan Tarihi Müzesi'nde sanatçı ve küratör olarak çalışırken fark etti: koleksiyonlardaki pek çok nesne, ziyaretçi gözünde korku ve yanlış anlama yaratıyordu. Bunun nedeni büyük ölçüde, bu nesnelere Avrupalı, sömürgeci bir bakış açısıyla yaklaşılmasıydı. Anlam kaymıştı; kültürel bağlam, biçime feda edilmişti.
Bu gözlem, Dabls'ı farklı bir yola sürükledi. 1994'te MBAD Afrika Boncuk Müzesi'ni kurdu. Amaç, Detroit topluluğuna Afrika kültürünü ve iyileştirme geleneğini yeniden kazandırmaktı. Eğlence ya da kâr değil, yaratma eyleminin içinde saklı olan şifa gücüydü asıl mesele.
Endüstrinin Kalıntısında Yükselen Yapı
Müze, Grand River ile West Grand Boulevard'ın köşesinden başlayarak iki blok boyunca uzanan devasa bir açık hava projesine dönüştü. Onlarca yerleştirme ve enstalasyondan oluşan bu alan, bir sergi mekânından çok yaşayan bir düşünce ortamına benziyor. Dabls, eski sanayi kenti Detroit'in dokusundan dört malzeme seçti: demir, taş, ahşap ve aynalı cam. Bu seçim tesadüf değil. Her dört malzeme de şehrin hafızasında iz bırakmış, hem yıkımın hem de direnişin izlerini taşıyor.
Anlam yalnızca fiziksel değil, ruhsal da. Demir ve taş, bedeni ve yeryüzünü çağrıştırır; insanın var oluşunu toprağa bağlar. Aynalar yansıtma gücüyle bilinir — hem görmek hem de görülmek için. Ahşap ise ağacın köklü ve besleyici niteliğini taşır. Bu dört unsur bir araya geldiğinde soyut bir dil oluşturur; öğrenilmesi değil, hissedilmesi beklenen bir dil.
Nkisi Evi ve Kongo'dan Gelen Ses
Projenin belki de en tanınan yapısı, "Demir Kayalara Paslanmayı Öğretiyor" adlı seriden "Nkisi House"dur. Nkisi, Kongo Havzası'ndan gelen bir kavram: ruhların ikamet ettiği nesneler. Bu inanç, transatlantik köle ticaretiyle Amerika kıtasına taşındı; burada dönüştü, kimi zaman yok sayıldı — ama yaşamaya devam etti.
Türkiye'de bu tür bir deneyime yakın örnekler ararken, kamusal alanlarda kurulan ve kentsel hafızayı sorgulayan enstalasyonları düşünmek mümkün; ancak Dabls'ın çalışması salt estetik kaygının çok ötesine geçiyor. Sömürgecilik sonrası kopuşun ve kültürel bellek yıkımının açtığı yarayla doğrudan yüzleşiyor.
Semptomları Değil, Kökü Tedavi Etmek
Dabls, kamusal sanatın Batı kültürlerinde yeterince kullanılmayan bir iyileşme aracı olduğunu düşünüyor. Batının şifaya yaklaşımını da eleştiriyor: belirtiyi tedavi etme alışkanlığı, sorunun köküne değil yüzeyine müdahale etme. Bu gözlem yalnızca tıbbi değil; kültürel ve toplumsal bir eleştiri.
MBAD tam da bu noktada konumlanıyor: "Avrupa yapılarından ve kültürel farklılıkları derinleştiren manipülasyondan arındırılmış, gerçek bir deneyim sunma ihtiyacını" karşılamak için. Bu ihtiyacı tanımlamak bile başlı başına politik bir eylem. Dabls'ın seçimi, müze kurumu üzerine de bir yorum niteliği taşıyor: kimin tarihi, kimin gözüyle, kimin için sergilenir?
Kültürel Bellek ve Kentsel Yara
Detroit, 20. yüzyılın ikinci yarısında ağır bir ekonomik çöküş yaşadı. Fabrikalar kapandı, mahalleler boşaldı, kentsel doku parçalandı. Afro-Amerikan topluluk bu çöküşün en derin izlerini taşıyanlar arasındaydı. MBAD bu bağlamda okunduğunda, basit bir sanat projesi olmaktan çıkıyor. Terk edilmiş bir endüstri kentinin bedenine, başka bir medeniyetin hafızasını işlemek; yıkıntının içinde ruhsal bir süreklilik kurmak.
Bu jest, dünya genelinde pek çok örneği olan ama nadiren bu ölçekte ve bu tutarlılıkta gerçekleştirilen bir şey: sömürgeciliğin sildiği anlamları, bizatihi silinmiş mekânda yeniden inşa etmek.