Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası
Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası, Yenimahalle'nin Emniyet Mahallesi'nde, Bandırma Caddesi üzerinde duruyor; halk arasında bu bölge hâlâ Beşevler diye anılıyor. Bina, Türk mimarlık tarihinin en önemli isimlerinden Mimar Kemaleddin'in son eseri ve Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi'nin Ankara'daki en olgun örneklerinden sayılıyor. Cephesini tanıdık bulanlar haklı: aynı cephe 20 TL'lik banknotun arka yüzünde, Mimar Kemaleddin'in portresinin yanında yer alıyor. Yani Türkiye'de her gün milyonlarca elden geçen bir binadan söz ediyoruz, ama çoğu kişi hangi yapı olduğunu bilmiyor.
Yapının hikayesinde acı bir zamanlama var. Mimar Kemaleddin 13 Temmuz 1927'de Ankara'da, inşaatı süren Vakıf Oteli şantiyesinde kaldığı bölümde beyin kanaması geçirerek öldü. Gazi Mustafa Kemal Paşa Muallim Mektebi'nin, yani bugünkü rektörlük binasının temeli ise 8 Ağustos 1927'de saat 17.00'de atıldı. Mimar, en büyük Ankara işinin temel atma törenini göremedi. İnşaat 1930'lara sarktı ve yapı, Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi'nin son büyük ürünlerinden biri oldu. Bina, Atatürk Orman Çiftliği'nden ayrılan arazi üzerine kuruldu; iki yapı böylece aynı kuruluş fikrinin parçası.
Mimarisi bu akımın sözlüğünü açıkça kullanıyor. Betonarme karkas taşıyıcı sistemin üzerine kesme taş kaplı cephe ve kiremit çatı oturuyor. Birinci katta sivri kemerli açıklıklar, girişlerde mukarnaslı başlıklara sahip mermer sütunlar, cephede madalyonlar ve bezeme öğeleri var. Selçuklu ve Osmanlı yapı geleneğinin süsleme diliyle, modern bir eğitim kurumunun program ihtiyacı aynı kabukta birleştirilmiş. Genç Cumhuriyet'in mimarlık tartışması tam da buydu: yeni bir devlet kurulurken yapılar nereye bakacak, geçmişe mi geleceğe mi. Bu bina soruya iki taraflı cevap veriyor. İç düzen de programı ele veriyor: zemin katta derslikler, yemekhaneler ve laboratuvarlar, üst katlarda yatakhaneler, öğretmen odaları, kütüphane ve resim atölyeleri yer alıyordu. Yapının ortasında iki kat yüksekliğinde, balkonlu ve sahneli bir tören salonu bulunuyor; bugün Mimar Kemaleddin Salonu adını taşıyor ve üniversitenin büyük etkinlikleri hâlâ burada yapılıyor.
Bina önce Gazi Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü, sonra Gazi Eğitim Enstitüsü olarak Türkiye'nin öğretmenlerini yetiştirdi. Atatürk'ün 1938'deki cenaze törenleri sırasında yabancı devlet temsilcilerini de ağırladı. 1984'te Gazi Üniversitesi'nin rektörlüğü buraya taşındı ve o günden beri idari merkez olarak kullanılıyor. Ziyaretçi için bunun anlamı şu: burası bir müze değil, çalışan bir kurum. İç mekanlar serbest gezilemiyor, ama kampüse girip avlunun ortasından cepheye bakmak mümkün ve zaten yapının simetrisi ancak oradan okunuyor. Cebinizde 20 TL varsa çıkarın, çizim ile taş yan yana gelince bina bambaşka görünüyor. Yürüyüşü uzatmak isteyene: Anıtkabir güneydoğuda, Atatürk Orman Çiftliği ise ters yönde, batıda kalıyor.
Anılarda Gazi Terbiye Enstitüsü
Yazarların ve tanıkların anlattıkları. Her anı anlatanın adıyla, okuduğumuz kaynağın sayfasıyla.
Ahmet Hamdi Tanpınar 1930-1932 arasında bu okulda ders verdi. Nurullah Ataç Eylül 1939'da Ankara'ya dönünce burada Fransızca öğretmeni oldu ve 1 Temmuz 1941'de Atatürk Lisesi'ne geçti.
Tanpınar Batı musikisini Gazi Terbiye Enstitüsü'ndeki hocalığı sırasında tanır. Kendi sözüyle “Gazi Terbiye Enstitüsü'nde iki sene birkaç yüz plağın içinde yaşadım.” Her eserinin başında bir musiki eseri olduğunu söyler.
Tanıklık Ahmet Hamdi Tanpınar'ın kendi sözü, Akün 2008 s. 8, Doğan 2019 s. 2 aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Âbide Doğan, 2019, s. 2.
Edebiyat bölümü öğrencileri 1930'larda el basması İHİ adlı bir dergi çıkardı. Kemal Bilbaşar'ın ilk eserleri burada yayımlandı. Tanpınar onun Sonbahar şiirini çok beğenip onu şiire yüreklendirdi.
Tanıklık B. Ay, Kemal Bilbaşar, Varlık 853, Ekim 1978 s. 16, Özpay 2004 ve Tonga 2016 s. 162 aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Necati Tonga, 2016, s. 162.
Gazi Terbiye salonunda 22 Nisan 1950'de bir şiir gecesi yapıldı. Nisan 1951'de öğrenciler Ankara'daki şairleri dinlemek için bir gece daha düzenledi. Bu gece kalabalık bir öğrenci topluluğu önünde geçti.
Tanıklık Hisar, Mayıs 1950 ve Nisan 1951 sayılarındaki imzasız haberler, Tonga 2016 s. 163 aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Necati Tonga, 2016, s. 163.
Aralık 1953'te kültür kolundan Mahmut Makal ve Fakir Baykurt bir şiir gecesi düzenledi. Cahit Sıtkı Tarancı, Cahit Külebi ve İlhan Tarus da katıldı. Gece geniş yankı uyandırdı.
Tanıklık Halim Yağcıoğlu, Panorama, Kaynak 89, Aralık 1953 s. 252, Tonga 2016 s. 163-164 aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Necati Tonga, 2016, s. 163-164.
Yahya Akengin 1975-78 arasında Gazi'de hocaydı. Tonga'ya okulun pek çok üniversitenin ana rahmi olduğunu söyledi. Öğretmen odasındaki sohbetleri bir ekole benzetti.
Tanıklık Yahya Akengin, Tonga'nın 13 Haziran 2013 tarihli mülakatı, Tonga 2016 s. 163. Okuduğumuz kaynak Necati Tonga, 2016, s. 163.
Suut Kemal Yetkin 1930'da enstitüye pedagoji öğretmeni olarak atandı. Haftada iki gün burada, üç gün Ankara Erkek Lisesi'nde ders verdi.
Tanıklık Suut Kemal Yetkin, Tanyer'in Taş Mektep kitabı ve Gündoğan aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 179.
Suut Kemal Yetkin'e göre Hız dergisi 1931'de enstitü hocalarının bir toplantısında doğdu. Son sayısı 1 Temmuz 1931 tarihliydi, temmuzda öğretmenlerin hemen hepsi bir yere gitmişti.
Tanıklık Suut Kemal Yetkin, Ataç ve Tanpınar ile Tanışmam. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 208.
Taş Mektep'in dergisi Sesimiz Nisan 1931'de Tanpınar üzerine bir nükte yayımladı. Okul doktoru ona spor önermiş, Tanpınar her sabah beşten altıya Gazi Muallim Mektebi ile Taş Mektep arasındaki yolda koşmaya başlamıştı.
Alıntı H. R. imzalı Ahmet Hamdi Bey yazısı, Sesimiz sayı 4. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 256.
Ahmet Kutsi Tecer 1934'te Ankara'ya gelince Gazi Lisesi'nde ve Gazi Terbiye Enstitüsü'nde ders verdi.
Tanıklık Himmet Uç, Huzurun Adamı Ahmet Kutsi Tecer. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 185.
Emin Özdemir'e göre Mustafa Nihat Özön 1934'ten 1961'e kadar Gazi Orta Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü'nde öğretti.
Tanıklık Emin Özdemir, Mustafa Nihat Özön, Gündoğan aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 185.
Bu bölümün kaynakları
- Necati Tonga. Cumhuriyet Döneminde bir edebî muhit olarak Ankara (1923-1980). Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı. 2016. Kaynağa git
- Âbide Doğan. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Ankara'sı. Sosyal Bilimler Dergisi (The Journal of Social Sciences) 6(42), Ekim 2019, s. 1-10. 2019. Kaynağa git
- Hatice Gündoğan. Atatürk Devri Türk edebiyatında edebî çevre ve konu olarak Ankara (1920-1938). Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı. 2018. Kaynağa git
- Gülseren Mungan Yavuztürk. Ataç’ın Ankara’daki Sinema Günleri. Ankara Araştırmaları Dergisi / Journal of Ankara Studies (VEKAM), 4(2), s. 180-188. DOI: 10.5505/jas.2016.02997. 2016. Kaynağa git
Klemens'in Ankara kaynak taramasından derlendi. Konum ve tarihler ikinci bir kaynakla sınandı.
Nasıl gidilir
Adres Emniyet Mahallesi, Bandırma Caddesi No 6/1, Yenimahalle. Beşevler ve Emniyet yönüne çalışan EGO otobüsleri Kızılay'dan yaklaşık çeyrek saatte bırakıyor. Anıtkabir tarafından yürüyerek gelmek de mümkün. İki yapı arasındaki yürüyüş yarım saat kadar sürer.
- İlçe
- Yenimahalle
- Kızılay'a uzaklık
- kuş uçuşu 3,4 km
- En yakın raylı istasyon
- Hipodrom (Başkentray), kuş uçuşu 700 m
Mesafeler kuş uçuşu ölçülür; yürünecek yol daha uzundur.
Biliyor musunuz
- 1.Binanın cephesi 20 TL'lik banknotun arka yüzünde, mimarı Mimar Kemaleddin'in portresinin yanında yer alıyor.
- 2.Mimar Kemaleddin 13 Temmuz 1927'de öldü; yapının temeli ondan yaklaşık bir ay sonra, 8 Ağustos 1927'de saat 17.00'de atıldı.
- 3.Yapının ortasındaki iki kat yüksekliğinde, balkonlu ve sahneli tören salonu bugün Mimar Kemaleddin Salonu adını taşıyor ve üniversitenin büyük etkinlikleri burada yapılıyor.
Ziyaretçi ipuçları
- •Cepheyi kaldırımdan değil, ana kapıdan girip avlunun ortasından görün; yapının simetrisi ancak oradan okunuyor.
- •Yanınıza 20 TL alın ve banknotun arka yüzündeki çizimle taş cepheyi karşılaştırın.
- •Burası çalışan bir rektörlük binası; iç mekanlar serbest gezilemiyor ve mesai saatleri dışında kampüs girişi kısıtlanabiliyor.
- •Aynı güzergahta Anıtkabir ve Atatürk Orman Çiftliği var; üçünü tek bir gezi gününe sığdırabilirsiniz.
Sık sorulanlar
- Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası'nı kim yaptı?
- Mimar Kemaleddin. Yapı onun son eseri olarak anılıyor ve Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi'nin Ankara'daki en önemli örneklerinden sayılıyor.
- Gazi rektörlük binası ne zaman yapıldı?
- Temel 8 Ağustos 1927'de, Gazi Mustafa Kemal Paşa Muallim Mektebi adıyla atıldı. İnşaat 1930'lara sarktı. Mimar Kemaleddin temel atılmadan yaklaşık bir ay önce, 13 Temmuz 1927'de vefat etmişti.
- Gazi Eğitim Enstitüsü binası bu mu?
- Evet. Yapı önce Gazi Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü, ardından Gazi Eğitim Enstitüsü olarak kullanıldı. 1984'te Gazi Üniversitesi rektörlüğü buraya taşındı.
- 20 TL'nin arkasındaki bina bu mu?
- Evet. 20 TL'lik banknotun arka yüzünde Mimar Kemaleddin'in portresinin yanında Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası'nın görüntüsü yer alıyor.
- Binanın içi gezilebilir mi?
- Hayır, burası müze değil, çalışan bir rektörlük binası. İç mekanlar serbest ziyarete açık değil; cepheyi ve avluyu mesai saatlerinde kampüs içinden görebilirsiniz. Kampüs girişinde güvenlik kimlik isteyebilir.
Bu yer şu listelerde
Yakındaki benzer yerler
Ankara Paraşüt Kulesi ve THK Müzesi
1937'de açılan 41 metrelik paraşüt kulesi ve bahçesinde uçakların durduğu Türk Hava Kurumu Müzesi.
MimariTarihi Ankara Garı
1937, Art Deco, Şekip Akalın tasarımı.
MimariArı Stüdyosu
Bahçelievler'deki eski Arı Sineması 1980'lerde TRT'nin Arı Stüdyosu oldu. Demirtaş Kamçıl ile Rahmi Bediz'in tasarladığı yapı 2019'da tescil edildi.
MimariEski Sayıştay Binası
1925'te Birinci Ulusal üslupta yapılan, 1930'da Ernst Egli'nin cephelerini modernleştirdiği bina. I. ve II. Meclis binalarının arasında.
MimariMerkez Bankası Binası
Clemens Holzmeister'in tasarladığı, 1931-1933'te Bankalar Caddesi'nde yapılan Merkez Bankası binası. 1933'ten 1989'a bankanın merkeziydi, bugün Ankara Şubesi.
Mimariİlk Etibank Binası
Sami Arsev'in tasarladığı, 1935-1936'da Bankalar Caddesi'nde yapılan ilk Etibank binası. Uzun süredir Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün tescil ve arşiv binası.
Bu sayfa son olarak 13 Ekim 2026 tarihinde elden geçti. Ziyaret saatleri ve ücretler değişebilir; gitmeden önce kurumun kendi duyurusuna bakmanızı öneririz.
Kaynaklar: gazi.edu.tr, gazi.edu.tr, yerleskeler.gazi.edu.tr
Konum verisi © OpenStreetMap katkıcıları, ODbL lisansıyla.
Bilgi eskimiş ya da konum yanlış mı? Bize yazın, birkaç gün içinde bakarız.