Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası

Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası, Yenimahalle'nin Emniyet Mahallesi'nde, Bandırma Caddesi üzerinde duruyor; halk arasında bu bölge hâlâ Beşevler diye anılıyor. Bina, Türk mimarlık tarihinin en önemli isimlerinden Mimar Kemaleddin'in son eseri ve Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi'nin Ankara'daki en olgun örneklerinden sayılıyor. Cephesini tanıdık bulanlar haklı: aynı cephe 20 TL'lik banknotun arka yüzünde, Mimar Kemaleddin'in portresinin yanında yer alıyor. Yani Türkiye'de her gün milyonlarca elden geçen bir binadan söz ediyoruz, ama çoğu kişi hangi yapı olduğunu bilmiyor.

Yapının hikayesinde acı bir zamanlama var. Mimar Kemaleddin 13 Temmuz 1927'de Ankara'da, inşaatı süren Vakıf Oteli şantiyesinde kaldığı bölümde beyin kanaması geçirerek öldü. Gazi Mustafa Kemal Paşa Muallim Mektebi'nin, yani bugünkü rektörlük binasının temeli ise 8 Ağustos 1927'de saat 17.00'de atıldı. Mimar, en büyük Ankara işinin temel atma törenini göremedi. İnşaat 1930'lara sarktı ve yapı, Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi'nin son büyük ürünlerinden biri oldu. Bina, Atatürk Orman Çiftliği'nden ayrılan arazi üzerine kuruldu; iki yapı böylece aynı kuruluş fikrinin parçası.

Mimarisi bu akımın sözlüğünü açıkça kullanıyor. Betonarme karkas taşıyıcı sistemin üzerine kesme taş kaplı cephe ve kiremit çatı oturuyor. Birinci katta sivri kemerli açıklıklar, girişlerde mukarnaslı başlıklara sahip mermer sütunlar, cephede madalyonlar ve bezeme öğeleri var. Selçuklu ve Osmanlı yapı geleneğinin süsleme diliyle, modern bir eğitim kurumunun program ihtiyacı aynı kabukta birleştirilmiş. Genç Cumhuriyet'in mimarlık tartışması tam da buydu: yeni bir devlet kurulurken yapılar nereye bakacak, geçmişe mi geleceğe mi. Bu bina soruya iki taraflı cevap veriyor. İç düzen de programı ele veriyor: zemin katta derslikler, yemekhaneler ve laboratuvarlar, üst katlarda yatakhaneler, öğretmen odaları, kütüphane ve resim atölyeleri yer alıyordu. Yapının ortasında iki kat yüksekliğinde, balkonlu ve sahneli bir tören salonu bulunuyor; bugün Mimar Kemaleddin Salonu adını taşıyor ve üniversitenin büyük etkinlikleri hâlâ burada yapılıyor.

Bina önce Gazi Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü, sonra Gazi Eğitim Enstitüsü olarak Türkiye'nin öğretmenlerini yetiştirdi. Atatürk'ün 1938'deki cenaze törenleri sırasında yabancı devlet temsilcilerini de ağırladı. 1984'te Gazi Üniversitesi'nin rektörlüğü buraya taşındı ve o günden beri idari merkez olarak kullanılıyor. Ziyaretçi için bunun anlamı şu: burası bir müze değil, çalışan bir kurum. İç mekanlar serbest gezilemiyor, ama kampüse girip avlunun ortasından cepheye bakmak mümkün ve zaten yapının simetrisi ancak oradan okunuyor. Cebinizde 20 TL varsa çıkarın, çizim ile taş yan yana gelince bina bambaşka görünüyor. Yürüyüşü uzatmak isteyene: Anıtkabir güneydoğuda, Atatürk Orman Çiftliği ise ters yönde, batıda kalıyor.