Merak Kabineleri isimli podcast ve e-bültenlerinde, müzeciliğin birçok noktasını farklı açılardan değerlendiren müzeci Ayça Bayrak Uluğ, müzelerin sessizlikle olan bağına bu kez Klemens'ten bakıyor.
Bir müzeden geriye çoğunlukla gördüklerimiz kalır: bir tablonun rengi, bir heykelin yüzeyi, vitrin camına istemeden karışan kendi yansımamız… Ne de olsa müze uzun zamandır gözün evidir. Sergilenen nesneler bakılmak üzere seçilir, ışık bakışımızı usulca doğru yere çevirir, vitrin ne kadar yaklaşabileceğimizi belirler, sergi rotası bizi bir eserden diğerine taşır.
Müzeye girdiğimizde neredeyse bir çift göze dönüşüyoruz.
Üstelik bir süredir bu gözler yalnızca bizim için çalışmıyor; müzenin içinde dolanırken bir yandan da Instagram’da paylaşılmak üzere estetik bir kare arıyor. Bir eserin karşısında dururken doğru açıyı arıyor, yansımamızı kadraja alıyor, henüz daha bakmayı bitiremeden gördüğümüz şeyi paylaşıyor, “beğeni”lerin gelmesini beklemeye başlıyoruz bile. Belki de müze artık yalnızca gözün değil, gözün uzantısına dönüşen kameranın da mekanı.
Müzeler sessizdir. Müzenin gözle kurduğu bu sıkı ilişkiye çoğu zaman bir de sessizlik eşlik eder. Fakat bu sessizlik, sesin yokluğu değildir. Müzede sessizlik, birbirinden uzak küçük seslerin yan yana durma biçimidir, sessizliğin sesidir. Bülent Ortaçgil’in çok sevdiğim bir şarkısında “sessizliğin sesi”yle başlayıp ay ışığına, buzun güzelliğine uzanan tamlamalar geldi aklımda bir anda.
Müzenin sessizliği üzerine düşünürken bu diziyi, sessizliğin sesini müzeden başka seslerle sürdürmek geliyor içimden: sesli rehberden sızan yarım bir cümle, iklimlendirme sisteminin kesintisiz uğultusu, taş zeminde çoğalan ayak sesleri, güvenlik görevlisinin telsizinin cızırtısı, galerinin öteki ucunda bastırılan bir kahkaha, görüntüsünü henüz görmediğimiz bir videonun salondan salona taşan sesi, bilgi paylaşan ya da merakla soru soran fısıltılar ve ansızın yükselen bir çocuk sesi…
Bu satırları okuyanlar arasında Viyana’daki Kunsthistorisches Museum’da geçen Museum Hours (2012) izleyenler var mı, bilmiyorum. Ama izleyenler hatırlayacaktır; film tam da buna, müzede sessizliğin sesine kulak verir. Müzenin salon görevlisi Johann ile kente yabancı Anne’in karşılaşmasını izlediğimiz filmde kamera, yalnızca başyapıtlara değil, onların çevresindeki gündelik hayata da yönelir: bekleyen bedenlere, yorgun yüzlere, boşluklara ve kolayca gözden kaçabilecek ayrıntılara… İnsanlar eserlerin önünde oyalanır, salon görevlileri yerlerinde durur; zaman bakışlar ve duraksamalar arasında ağır ağır ilerler. Bütün bunlara sesli rehberlerin anlatıları, salon görevlilerinin kısa konuşmaları, ayak sesleri ve fısıltılar eşlik eder. Sessizlik burada kimsenin konuşmaması değil, seslerin mekanın yavaşlığına uyum sağlaması, adeta müzenin içine yerleşmesidir.
Müzelerin izleyicileriyle yaptığı bu sessiz anlaşmanın birkaç dakikalığına bozulduğu müzeler de vardır. Örneğin, Jean-Luc Godard’ın Bande à part (1964) filmindeki ikonik Louvre sahnesi. Türkçe’de “Çete” olarak adlandırılan filmin başrolündeki Odile, Franz ve Arthur; Amerikalı bir ziyaretçinin Louvre’u en kısa sürede gezme rekorunu kırmak için, müzenin ihtişamlı salonlarını koşa koşa geçerler. Eserlerin önünde yavaşlaması ve sessizce bir çift göze dönüşmesi beklenen bedenler birden hızlanır. Müzedeki düzeni korumakla görevlendirilmiş salondaki üniformalı çalışan, onları durdurmak için harekete geçse de elele koşan üçlünün ayak sesleri merdivenlere, koridorlara ve yüksek tavanlara çarparak daha da büyür. Koşarken çıkardıkları sesler, mekanda bulunmalarının ötesinde, orada olduklarını herkese duyurur. Diğer izleyicilerin şaşkın bakışları arasında müze birkaç dakikalığına bakışın hakimiyetinden çıkar; adımların, nefesin ve hareketin mekanına dönüşür. Louvre’u 9 dakika 43 saniyede geçen Odile, Franz ve Arthur, önceki süreyi iki saniye kısaltarak yeni rekoru ilan eder.
Bande à part’ın gençleri Louvre’u ayak sesleriyle kat ederken Museum Hours, müzede geçirilen uzun saatlerin neredeyse duyulmayan ritmini dinler. Birinde beden durarak mekanın temposuna karışır, diğerinde koşarak bu tempoyu değiştirir. Biri sessizliğin içinde saklanan sesleri duyurur; diğeri o sessizliği nefes nefese bırakır. Her iki filmde de müze, yalnızca eserlerin bulunduğu ve gözle gezilen bir arka plan değil; insanların yürüme, durma, bakma ve dinleme biçimlerini değiştiren canlı bir mekandır.
Müze sesleri üzerine düşünürken bir sonraki ziyaretimde denemek istediğim oyunsu bir fikir geliyor aklıma: yalnızca müzenin içindeki değil, dışarıdan gelen seslere de kulak kabartmak ve bu seslerden hangisinin müzenin bulunduğu yere dair en güçlü ipucunu verdiğini bulmaya çalışmak.
Belki siz de bir sonraki müze ziyaretinizde gözlerinizi biraz dinlendirip bunu denemek istersiniz.
İlgili Bağlantılar
Museum Hours
https://www.youtube.com/watch?v=MqctCwhunjE&themeRefresh=1
https://mubi.com/en/films/museum-hours/trailer
"Bande à part" Louvre Sahnesi