Antik Yunan’da bebek formu tanrısallığın simgesiydi: Ruhun henüz unutmaya başlamamış, en bilge hâli. Ayla Turan’ın heykelleri bu masum zemini alıp altına başka bir şey yerleştiriyor.
Alanın uzmanı olmasa da sanata biraz olsun ilgili biri günümüzde yalın, yuvarlak hatlı, çoğunlukla parlak beyaz renkte çocuk heykelleri gördüğünde Ayla Turan ile özdeşleştirmekte zorluk çekmez. Böylesi basit bir form ve konunun bir sanatçının adeta imzası haline gelmiş olması, üzerinde düşünmeye değer sanatsal başarı ve aynı zamanda belirli zorluklara işaret eder.
Çocuk, doğum ve gelişim süreçlerimiz düşünüldüğünde insanın ilk ve en yakından tanıdığı formlardan biridir. Bu öylesi bir yakınlıktır ki, bilincimizin gelişimiyle paralel biçimde hem içsel, hem de çevresel tanıma ve anlama süreçleri boyunca bunu deneyimleriz. Deneyimleme kavramı; çocuk formu söz konusu olduğunda hayatımız boyunca yaşadıklarımızdan çok daha anlamlı ve kapsamlı bir biçim ve etki kazanır. Çünkü dünyaya gelişimizden itibaren bu deneyimin hem nesnesi hem de öznesi durumundayızdır. Öte yandan çocuk olma durumunun bilişsel ve fiziksel şartları göz önüne alındığında, kültürel bilinçten henüz bağımsız konumu, bu olguyu hayatımız boyunca yaşadığımız belki de tek gerçek deneyim haline getirir. Her birimizin bu denli yakından tanıdığı çocuk formunu gördüğümüz anda sanatçıyı refere edişimizdeki hayret vericilik, Turan’ın başardığı şeyin sanatsal yetkinliği ve özgünlüğü hakkında fikir verecektir.
Öte yandan Turan’ın biçimlendirdiği bu form, çocuk gibi daha geniş aralıktaki kimliklendirmeden ziyade kendine özgü kimi anatomik özellikleri itibarla bebek tanımına daha yakındır. Vücuda oranla büyük, daha yuvarlak hatlı, saçsız ve henüz kimlik kazanmaktan uzak çehreleriyle Turan’ın çocukları cinsiyet ve ırktan bağımsız bir bebeksilik taşır. Bu biçimin sanatsal formları, günümüze ulaşan örnekleriyle ilk olarak Antik Yunan medeniyetlerinde karşımıza çıkar.
Bebek Formunun Sanat Tarihindeki İzleri
Bilim, inanç ve sanatın birbirinden ayrı düşünülmediği Antik Yunan’da, bebek formları yaşamın kamusal alanlarında tanrısallığın simgesi olarak karşılanmıştır. Aynı tasvir asırlar sonra Antik Roma’da Cupid olarak kendisine yer bulmaya devam etmiştir. İsmiyle müsemma Rönesans, öykündüğü Antik Yunan’ın önde gelen bu Pagan tasvirini, Hristiyan inancın sentezi şeklinde bebek İsa ve melek formlarına uyarlamıştır. Putti ismiyle anılmaya başlayan bebek formları yıllar içinde öylesi yaygınlaşmıştır ki, İtalyan kentlerindeki ailelerin bu çalışmalara model olabilmeleri umuduyla çocuklarını sanatçı atölyelerinin bulunduğu sokaklarda çıplak dolaştırdığı rivayet edilir.
Bebeğin masumiyeti, iyiliği ve saflığı temsil edişi, doğası gereği oldukça anlaşılırdır. Ama güç ve azamet bağlamlarına alışık olduğumuz tanrısallığın Antik Yunan’dan başlayarak inancın bir parçası olarak bebek formunda tasvir edilmesi ilginçtir. Aynı şekilde, günümüz yaşam alışkanlıkları göz önüne alındığında masumiyet veya sevimlilik, sanattan beklenilenin ilk sıralarında yer almazken Ayla Turan’ın formlarına bizi çeken, böylesi anlamlı hale getirenin ne olduğu üzerine düşünmek gerekir. Öte yandan tanrısallığın bebek formuyla olan ilişkisini kavramak için Antik Yunan kozmogonisini gözden geçirmek yerinde olacaktır.
Bebeğin Bilgeliği
Bahsettiğimiz gibi inanç, bilim ve yaşamın iç içe geçtiği Antik Yunan düşüncesinde ruhlar, öte dünyada tüm bilim ve bilgilere hakimdir. Ruhun bir bedende bu dünyadaki doğumu bilgilerin unutulması anlamına gelirken, bilim, teknik, sanat gibi tüm yaratıcı eylemler aslında bilinenin yeniden hatırlanması süreçleridir. Bebek, beden bulmuş ruhun bu dünyadaki henüz unutmaya başlamamış en bilge halini ve bunun bir sınır durumunu sembolize eder. Bebek tasvirlerinin tanrısallığı, bu pür bilgelik anlayışından esinlenerek biçimlenmiş, inanç sistematiği değişse de varlığını devam ettirmiştir. Günümüze ulaşan antik örnekleri ve asırlar boyunca konu edildiği sanat eserlerinden aşina olsak da bebek formunun bu şekilde kullanımı zihinlerimizde daha çok anıtsal niteliktedir. Oysa Turan’ın bebekleri anıtsallığa hissedilen duygusal mesafenin aksine, kendine çekim hissi uyandıran niteliktedir. Bu çekicilik ilk anda, Turan’ın bahsettiğimiz, kendine özgü biçimlendirdiği, çok daha yumuşak hatlı anatomi ile malzeme ve rengin sıcaklığından ileri gelir. Ama Turan’ın heykellerini durup, izlememizi sağlayan asıl şey; sıcaklık hissini aşarak, formlara temelde zıt düşecek biçimde işlev kazanmış kompozisyonlarıdır.
Tekinsiz Deneyim
Sevimli masumiyetin yürekleri ısıtan şefkat hissine ilk anda duygularımızı teslim etmişken, zihnimizdeki bebek kavramıyla bağdaşmayan konuyu fark ettiğimiz anda mantıksal ve duygusal karmaşıklık içinde dikkat kesiliriz. Bu bebekler, kompozisyon içinde yapma halinde oldukları şeyler ya da takındıkları duruş ve ifadelerle belirli bir işlevdedir. Masumiyet hissini uyandıran, herhangi işleve yönelik olmayan nötr bebek zemini, konu edilen sosyopolitik veya psikolojik kimi eleştirileri çok daha çarpıcı hale getirir. Turan’ın eserlerini izlerken yaşadığımız bu his karmaşası ve duygudan duyguya geçiş, sanat söylemlerinde sıkça karşımıza çıkan, ama kabul etmek gerekirse her defasında aynı ölçüde yerini bulmayan tekinsizlik halinin ta kendisidir.
Yaşamda varlığını görmezden geldiğimiz, çoğu zaman yok kabul ettiğimiz türlü sorunsal ve meseleler, hiç beklemediğimiz yerde, sevimli, cana yakın hatlarıyla kendine çeken bu bebeklerin pürüzsüz, parlak ve beyaz yüzeylerinde bizi karşılar. Bu öylesi etkili bir yöntemdir ki, başlı başına eleştirel ya da protest bir çalışmaya gösterebileceğimiz temkine mahal bırakmadan, kendimizi bu meselelerle yüzleşirken buluveririz. Bebek olmanın doğası ve Turan’ın kendine özgü üslubu gereği söz konusu meselelerin tarih, coğrafya veya kültür fark etmeksizin tüm insanlık için ortak ve evrensel olan temeli, bu nötr yüzeylerde çok daha hissedilir hale gelir. Böylece günümüz yaşamının karmaşıklığında üstü örtülen gerçeklerle artık kaçamayacağımız biçimde yüzleşmek zorunda kalırız. Ayla Turan heykelleri aracılığıyla, zihnimizdeki bebek kavramının değil de, var olduğunu kabul ettiğimiz gerçeklik içinde nihayetinde asıl naif ve kırılgan olanın kendimiz olduğu gerçeğiyle yüzleşiriz.