Tennessee Williams’ın oyunlarında pencere, yalnızca mimari bir unsur değil; karakterlerin sıkışmışlık, özlem ve özgürlük arayışlarını görünür kılan güçlü bir semboldür. "Sırça Kümes", "Arzu Tramvayı" ve "Kızgın Damdaki Kedi" üzerinden ele alınan bu yazı, pencerenin hem kaçış umudu hem de ulaşılamayan bir arzu alanı olarak modern insanın içsel yalnızlığını nasıl yansıttığını inceliyor.
Tiyatro tarihinde bazı yazarlar vardır ki yarattıkları mekanlar en az karakterleri kadar konuşur. Tennessee Williams da bu yazarlardan biridir. Onun oyunlarında evler yalnızca olayların geçtiği yerler değildir; karakterlerin arzularını, korkularını ve sıkışmışlıklarını görünür kılan psikolojik alanlardır. Bu alanların en dikkat çekici unsurlarından biri ise pencerelerdir. Williams'ın karakterleri çoğu zaman bir pencerenin yanında durur, dışarıyı seyreder, kaçmayı düşler ya da dış dünyanın seslerini içerideki hayatlarına taşırlar. Pencere, bu nedenle Williams tiyatrosunda basit bir mimari unsur olmaktan çıkarak özgürlük, özlem ve kaçışın sembolüne dönüşür.
Williams'ın eserlerinde ev, çoğunlukla karakterlerin kendilerini hapsettiği ya da toplum tarafından içine kapatıldığı bir mekandır. Özellikle savaş sonrası Amerikan toplumunun birey üzerindeki baskıları düşünüldüğünde, bu evler modern yaşamın görünmez kafesleri olarak okunabilir. Pencere ise bu kafesin dışarıya açılan tek noktasıdır. Karakterler dış dünyaya tam anlamıyla ulaşamazlar; yalnızca ona bakabilir, onu hayal edebilir ya da seslerini duyabilirler. Bu durum Williams'ın oyunlarında sıkça karşılaşılan gerçeklik ile hayal arasındaki gerilimi de ortaya koyar.
Sırça Kümes'inde Kaçışın Penceresi
Bu bağlamda en dikkat çekici örneklerden biri Sırça Kümes (The Glass Menagerie)'dir. Oyunun anlatıcısı Tom Wingfield, yaşadığı küçük apartman dairesini sürekli terk etme hayali kurar. Fabrikadaki monoton işinden, annesinin beklentilerinden ve evin boğucu atmosferinden kaçmak ister. Ancak bunu uzun süre gerçekleştiremez. Tom'un sık sık yangın merdivenine çıkması ya da dışarıdaki dünyaya yönelmesi tesadüf değildir. Yangın merdiveni ve pencere, oyunda fiziksel olduğu kadar sembolik geçiş alanlarıdır. İçerisi aile sorumluluklarını, geçmişi ve sıkışmışlığı temsil ederken dışarısı özgürlüğü ve bilinmeyeni temsil eder.
Tom'un kız kardeşi Laura için ise pencerenin anlamı farklıdır. Laura fiziksel ve duygusal kırılganlığı nedeniyle dış dünyayla sağlıklı ilişkiler kuramaz. Cam hayvan koleksiyonuna sığınır ve çoğu zaman kendi iç dünyasında yaşamayı tercih eder. Laura'nın dışarıya bakışı, Tom'unki gibi kaçış arzusundan değil, dünyaya güvenli bir mesafeden yaklaşma isteğinden kaynaklanır. Böylece aynı pencere farklı karakterlerde farklı anlamlar kazanır. Williams'ın başarısı da burada ortaya çıkar: Mekanın sembolik değeri karakterlerin psikolojisine göre sürekli dönüşür.
Dış Dünyanın İçeri Sızışı
Benzer bir durum Arzu Tramvayı (A Streetcar Named Desire)'nda da görülür. Blanche Du Bois karakteri sürekli olarak geçmişiyle bugün arasında sıkışmış durumdadır. Yeni Orleans'taki küçük dairede geçirdiği zaman boyunca dış dünyanın sesleri sık sık içeri sızar. Sokaktan gelen müzikler, satıcıların sesleri ve şehir yaşamının hareketliliği Blanche'ın kurmaya çalıştığı hayal dünyasını tehdit eder. Williams burada pencereyi yalnızca görsel değil, işitsel bir geçit olarak da kullanır. Dış dünya karakterlerin içine kapanmasına izin vermez; sürekli olarak kendini hatırlatır.
Blanche'ın hikayesinde pencere aynı zamanda gerçekle yüzleşmenin sembolüdür. Karakter, geçmişin görkemine tutunmaya çalışırken dışarıdaki yaşam değişmeye devam eder. Pencereden görülen dünya, Blanche'ın kabul etmek istemediği gerçekleri temsil eder. Bu nedenle karakter çoğu zaman ışığı azaltmak, görüntüyü değiştirmek ya da gerçekliği farklı göstermeye çalışmak ister. Williams'ın ışık ve pencere ilişkisini sıklıkla kullanması da bu nedenle önemlidir. Pencere yalnızca dışarıyı göstermez; aynı zamanda karakterlerin görmek istemediği şeyleri de görünür kılar.
Geniş Mekanlarda Daralan Hayatlar
Sırça Kümes ve Arzu Tramvayı dışında Kızgın Damdaki Kedi (Cat on a Hot Tin Roof) oyununda da benzer bir mekansal sembolizm bulunur. Karakterler geniş bir plantasyon evinde yaşamalarına rağmen psikolojik olarak sıkışmış durumdadır. Miras, aile ilişkileri ve bastırılmış duygular nedeniyle ev giderek daralan bir alana dönüşür. Dışarıdaki geniş dünya ile içerideki gerilim arasındaki karşıtlık, Williams'ın eserlerinde tekrar eden bir motiftir. Pencereler bu iki dünya arasındaki sınırı işaretler.
Ulaşılamayan Özgürlüğün Sembolü Olarak Pencere
Tennessee Williams'ın oyunlarında pencereyi ilginç kılan şey, onun hiçbir zaman kesin bir kurtuluş sunmamasıdır. Karakterler çoğu zaman dışarıyı görebilir ancak oraya ulaşamaz. Pencere bir umut nesnesi olduğu kadar ulaşılamayan arzuların da simgesidir. Bu yönüyle Williams'ın karakterleri modern insanın yalnızlığını temsil eder. İnsan, özgürlüğü hayal eder; başka hayatlara özenir, farklı bir geleceğin mümkün olduğunu düşünür. Ancak çoğu zaman bulunduğu yerden yalnızca bakabilir.
Kültür-Sanat Pusulası
1.500+ okurla her pazar. Ayda 4 e-mail.
Belki de bu nedenle Tennessee Williams'ın pencereleri bugün hâlâ etkileyicidir. Çünkü onlar yalnızca bir evin duvarındaki açıklıklar değildir. Her biri karakterlerin iç dünyalarına açılan birer sahne çerçevesidir. Seyirci bu pencereler aracılığıyla yalnızca dışarıdaki dünyayı değil, içeride saklanan korkuları, umutları ve hayalleri de görür. Williams'ın tiyatrosunda pencere, bir evin içinden dünyaya bakmanın ötesinde, insan ruhunun kendi sınırlarının ötesine ulaşma çabasının güçlü bir metaforudur.
Kaynaklar
Williams, Tennessee. Sırça Hayvan Koleksiyonu (Türkçe-İngilizce). Mitos Boyut Yayınları, İstanbul, 2000.
Williams, Tennessee. Arzu Tramvayı. Çev. Nilüfer Karakullukçu ve Esin Damcı. İmge Kitabevi Yayınları, Ankara, 2018.
Williams, Tennessee. Toplu Oyunları I (Kızgın Damdaki Kedi). Çev. Fatih Özgüven ve Şükran Yücel. Mitos Boyut Yayınları, İstanbul, 2014.
Bigsby, C. W. E. Modern American Drama, 1945–2000. Cambridge: Cambridge University Press, 2000.