Boş odalar, sırtı dönük kadınlar ve kuzey ışığı… Hammershøi’nin pencereleri dış dünyayı göstermekten çok, yalnızlığın, zamanın ve insanın iç dünyasının sessiz bir yansımasına dönüşür.
19. yüzyıl sonu Danimarka sanatının en özgün isimlerinden biri olan Vilhelm Hammershøi; sade iç mekanları, sınırlı renk paleti ve ışığı kullanış biçimiyle sanat tarihinde kendine özgü bir yer edinir. Çağdaşlarının aksine gösterişli sahnelere ya da dramatik anlatılara yönelmek yerine, gündelik hayatın sessiz anlarını resmetmeyi tercih eder. Özellikle yaşadığı Kopenhag evinin odaları, yarı açık kapılar, boş koridorlar ve pencerelerden süzülen kuzey ışığı, sanatçının eserlerinde tekrar tekrar karşımıza çıkar. İlk bakışta sıradan görünen bu mekanlar, Hammershøi’nin fırçasında yalnızlığın, sessizliğin ve içsel düşüncenin sahnesine dönüşür.
Bir pencere neyi gösterir? Dışarıdaki manzarayı mı, yoksa içeride duran kişinin düşüncelerini mi? Hammershøi’nin resimlerine bakarken bu soru giderek daha önemli hale gelir. Çünkü onun tablolarında pencere çoğu zaman dış dünyayı göstermekten ziyade, görünmeyeni hissettirmek için vardır. Beyaza çalan duvarlar, neredeyse boş odalar, ağır ahşap mobilyalar ve odanın bir köşesine usulca düşen kuzey ışığı…
Ressamın en sık resmettiği figürlerden biri eşi Ida’dır. Ancak bu karşılaşma alışılmış bir portre deneyimi sunmaz. Kadın figürü çoğu zaman izleyiciye sırtını dönmüştür; yüzünü, bakışını ve duygularını bizden saklar. Böylece bireyselliğinden uzaklaşır ve mekanın bir parçası haline gelir. Bu tercih yalnızca estetik bir kararla sınırlı kalmaz; aynı zamanda dönemin toplumsal yapısına dair okunabilecek güçlü bir işarettir.
19.yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında Avrupa’da burjuva kadınının hayatı neredeyse tamamen ev duvarlarının arasına sıkışmıştı. Dönemin toplumsal düzeni erkekleri iş, siyaset ve dış dünyayla bir tutarken kadınları sadece eve, aileye ve yuvanın koruyuculuğuna hapsediyordu.
Ressam Vilhelm Hammershøi’nin pencerelere doğru dönmüş o meşhur kadınları, tam da bu sıkışmışlığın birer yansımasıdır. Resimlerdeki bu sahneler, Gaston Bachelard’ın Mekanın Poetikası kitabında bahsettiği "eşik" kavramını akla getirir. Buradaki pencere, sadece duvardaki bir boşluk değil; içerisi (korunaklı ama sınırlarla dolu ev) ile dışarısı (tekinsiz ama özgür dış dünya) arasındaki ince çizgidir. Ressamın fırçasında mimari, basit bir arka plan olmaktan çıkıp kadının hem ruh halini hem de toplumdaki yerini gösteren sembolik bir sınıra dönüşür.
Odanın derin sessizliği içinde duran kadın figürü, dışarıdan süzülen ışığa doğru yöneldiğinde, o pencere artık özgürlüğe, hayata ve başka ihtimallere açılan bir kapıdır. Kadının yüzünü ışığa dönmesi, aslında hapsedildiği bu sınırların farkına vardığını ve zihnen de olsa o sınırları aşmak istediğini fısıldar.
Kadının yüzünü göremeyiz çünkü belki de ressam onu tek bir kişi olarak değil, o çağın birçok kadınının ortak deneyimini taşıyan bir figür olarak resmeder.
Kültür-Sanat Pusulası
1.500+ okurla her pazar. Ayda 4 e-mail.
Hammershøi’nin resimlerinde pencere her zaman doğrudan resmedilmez. Bazen kompozisyonun merkezinde yer alır, bazen de kadrajın dışında kalır; ancak varlığı ışık aracılığıyla hissedilir. Odalara yayılan bu yumuşak ve solgun aydınlık, sanat tarihinde sıkça karşılaştığımız tanrısal ya da coşkulu ışık anlayışından oldukça farklıdır. Burada ışık bir vahiy değil, zamanın kendisidir. Duvarların üzerinde yavaşça ilerler, boşlukları doldurur ve mekanın sessiz ritmini görünür kılar. Ressam dışarıdaki hayatı bizden saklar; pencerenin ötesini göstermemeyi tercih eder. Böylece gözümüzü dışarıya değil, içerideki sessizliğe yöneltir. İzleyici kendisini boş odaların, gölgelerin ve durdurulmuş zamanın içinde bulur.
Bu etki, insan figürünün tamamen ortadan kalktığı resimlerde daha da belirginleşir. Açık kapılar, boş masalar, hiçbir şeyi yansıtmayan aynalar ve birbirine açılan odalar… Sanki biri biraz önce oradan ayrılmıştır ya da uzun zamandır kimse uğramamıştır. Mekanlar kendi hikayelerini anlatmaya başlar. Bu odalarda yaşamın izleri vardır ama yaşamın kendisi görünmez.
Belki de Hammershøi’nin resimlerini bugün hala etkileyici kılan şey budur: Sessizliği görünür kılabilmesi. İnsanlar gider, eşyalar değişir, odalar boşalır. Ancak her sabah aynı pencereden içeri süzülen ışık kalır. Ressamın tuvallerinde pencere yalnızca dışarıya açılan bir açıklık olmanın ötesine geçerek; zamanın, sessizliğin ve insanın iç dünyasının kesiştiği bir eşiktir. Onun resimlerine baktığımızda, bazen dışarıdaki manzaradan çok kendi içimizdeki sessiz odaları görürüz.
Kaynaklar
Vilhelm Hammershøi: The Poetry of Silence. Sergi Kataloğu. Londra: Royal Academy of Arts, 2008.
Statens Museum for Kunst (SMK). Vilhelm Hammershøi, https://www.smk.dk/en/artist_profile/vilhelm-hammershoei