İlya Repin'in 1885'te yasaklanan tablosu, Rus kültüründe sansür ve sanat özgürlüğünün en çarpıcı kesişim noktalarından biri olmayı sürdürüyor.
Yasaklanan Bir Sahne
Bazı tablolar vardır; belli bir olayı değil, bir gerçeği resmeder. İlya Repin'in Ivan the Terrible and His Son Ivan on 16 November 1581 adlı yapıtı tam olarak bu türden bir eserdir. Çar İvan'ın öfke anında oğlunu öldürmesi sahnesini aktaran bu tablo, ilk kez 1885'te sergilendiğinde Rus makamları tarafından yasaklandı. Yasaklanmasının üzerinden bir asrı aşkın süre geçmesine rağmen tablo hâlâ tartışılıyor.
Gerçek Olanın Ağırlığı
Tablonun merkezinde iki beden var: biri yerde yatan oğul, biri sarıp sarmalayan baba. Çar, öldürdüğü oğlunu kucaklamış, gözleri dehşetle açılmış. Sahnede büyük bir sessizlik hâkim; ama bu, huzurun sessizliği değil, geri alınamayacak bir anın odanın içinde donup kalmasıdır.
Repin bu sahneyi anlatırken melodramın kolayına kaçmamıştır. Tablodaki ışık ve gölge dağılımı, figürlerin beden dili, zemin üzerindeki kırmızının ahengi — bunların her biri titiz bir gözlemin ürünüdür. Ama titizlik yalnızca fırçada değil, modellerin seçiminde de kendini gösterir.
Öldürülen oğulu canlandıran kişi yazar Vsevolod Garşin'dir. Birkaç yıl sonra Garşin intihar edecektir. Çar'ı canlandıran ise ressam Grigory Myasoyedov. Repin tabloyu üç yılda tamamladı — 1883'ten 1885'e, sinir krizi geçirdiği söylenen o yıllarda.
Tarih mi, Efsane mi?
Bir ayrıntı daha var; ve bu ayrıntı tablonun altını oyar gibidir: Sahnelenen olayın gerçekten yaşanıp yaşanmadığı tarihçiler arasında hâlâ tartışmalı. Bazı araştırmacılar Çar İvan'ın oğlunu öldürmediğini, tüm bu anlatının sonraki yüzyıllarda inşa edildiğini öne sürüyor.
Eğer bu doğruysa Repin, var olmamış bir anı tuvaline aktarmıştır. Ama bu, tablonun gücünü azaltmaz — tersine, soru daha keskin bir hâl alır: Tarihin kendisi bu kadar belirsizse, bir resim neyin tanıklığını yapıyor?
Sansürün Söylediği
1885'teki yasak, tablonun kamuya açık mekânlarda görülmesini engelledi; ama yasaklama, eserin gücünü kırmak yerine pekiştirdi. Sansürün ironisi budur: Bir yapıtı gizlemek, onu daha görünür kılar.
Repin'in tablosu bu yasağın gölgesinde büyük bir şöhret kazandı. 1913'te bir ziyaretçi, Abram Balaşov, tabloyu bıçakla yırttı; yüz ve el bölgeleri hasar gördü. 2018'de sarhoş bir ziyaretçi metal barikatı tuvalin üzerine fırlattı — yine aynı bölge zarar gördü.
2013'te ise Rus milliyetçi gruplar tablonun tekrar yasaklanması için kampanya başlattı. Gerekçe: Çar İvan'ın iftiraya uğradığı düşüncesi.
Kaynak: Aeon