Wiener Musikverein’ın duvarlarından kusursuz çınlamalar yerine bıktırıcı yankılar duyulsaydı Viyana Filarmoni Orkestrası, Echo kadar makbul olur muydu? Konser salonundaki yankı, sosyal mecralarda ruhumuzu okşayan bir iltifata dönüşseydi, bizi Narkissos olmaktan kim alıkoyabilirdi? Bu durumda Echo’nun büyülü çemberindeki bir nymph, Echo’yu Hera’ya şikayet ettiğinde onu medeniyetin uçurumundan aşağı mı atacağız?
Nergis çiçeğinin hikayesini birçoğumuz biliriz. Narkissos sudaki yansımasına aşıktır ve ona ulaşamadığı için günbegün erir. Toprağa düştüğü yerden nergis çiçeği filizlenir. Hikayeyi, masallara ilgi duymayan birine bu biçimde özetlersek Echo’nun eksikliğini hissetmeyecektir. Fakat teması ilgi olan bir miti ayrıntılandırsanız bile Echo’nun yansıma çerçevesi içinden çıkması zordur. Bu yüzden öncelikle bilinenden farklı Echo versiyonlarıyla Echo’nun minimum ihtiyacını karşılayalım istiyorum.
Echo bir dağ perisi yani oreaddır. Dağlarda diğer muselarla[1] birlikte müzik eğitimi almaktadır. Eğitimi Pan[2]’ın verdiği de söylenir. Yunan Mitolojisi’nde Pan, flüt çalmasındaki ustalığıyla ünlüdür. Fakat Echo ile ilişkisinin anlatıldığı versiyonda Midas’ın kulaklarını eşeğe çeviren bir yarışmada tuluma çevrilmektense[3] Akhilleus ile Aphrodite’in katıldığı güzellik yarışmasında jüri olmayı tercih etmiştir. Oyunu Akhilleus’un güzelliğinden yana kullanan Pan, Aphrodite tarafından Echo’ya karşılıksız aşk duymakla lanetlenir. Versiyon, Paris’in jüriliğiyle benzerlik taşır ve hatta bazı kaynaklara göre Helene’in asıl adı Echo’dur[4].
Pan, dağlarda aşkını flüt çalarak kovalarken Echo özü gereği Pan’a uzaktan karşılık vermektedir. Dolayısıyla izini kaybettiremez. Bu durum oldukça tanıdık geliyor. Ev içi şiddet mağdurunun kaçıp saklandığı yerlerde duyduğu aile güzellemeleriyle failden uzaklaşamayışı gibi. Genelde cümleler şu biçimdedir, “Aile kurmak kolay mı kızım, hem çocuğun var…” Modern Echo “hem çocuğun var” söylenmeleriyle çırpınır. Toplumun geri beslemesiyle kaçışın sona erdirilemeyişine dair birçok örnek ve sonuç konuşulabilir. Fakat Echo karakterinin varoluş biçimini kendi hikayelerinde irdelemek daha doğru olacaktır.
Echo’nun Pan’dan kaçamayışındaki tek sebep varoluşunun yankılanma hali. Çünkü Echo tüm görünümüyle bir yansımadır. Kıyafetleri, saçları, teni bulunduğu ortama göre renk değiştirir. Dolayısıyla onu takip edebilmek için uygun rakımda bulunmanız ve ona seslenmeniz yeterlidir. Panapolisli Nonnus’un[5] Dionysiaca’da yazdığına göre Nuh Tufanı’na kadar Pan’dan kaçan Echo için suların yükselmesiyle Poseidon da tehdit haline gelmiştir.
Dedikodu Yansımalı Yankı Odaları
Echo, muhteşem bir dedikoducu, geveze bir nymph (peri)'dir. Zeus’un diğer nymphlerle münasebetini Hera’dan gizlemek için görevlendirilmiştir. Zeus ne zaman Olympos’tan ayrılsa Echo, Hera’nın yanına gidip onu çeşitli dedikodularla oyalar. Hera tam sohbeti bitirmek istediği anda Echo yeniden söze girer. Aslında son sözü söyleme kavgası verildiğini düşünebiliriz. Hiyerarşiye göre son söz Hera’nın hakkıdır. Fakat Echo’nun konuşmadaki hevesi, son sözün kendisine ait olduğunu düşündürtür. Echo ile Zeus’un oyununu bozan Hera tabii ki Echo’yu görevlendiren ve suçun asıl faili Zeus’u cezalandırmaz. Sözün ilk sahibi Zeus ise son sahibi Echo’dur.
Hikayenin başka bir vesiyonu daha var. Echo girdiği ortamlarda Zeus’un sevgililerinin dedikodusunu yapar. Bu duruma ilişkin Matthew Feinberg ve meslektaşlarının yaptığı çalışmalar ufuk açıcıdır. Çalışmaya göre deneklerin şahit oldukları ya da yaşadıkları haksızlık karşısında kalp ritimleri hızlanıyor. Denekler, yaşanan haksızlığı üçüncü bir kişiyle paylaştıklarında sakinleşiyorlar. Ayrıca Feinberg’ün dedikodu kavramı ve insan psikolojisindeki etkileri üzerine yaptığı çalışmalardan çıkarabileceğimiz bir diğer sonuç da ünlülerin dedikodusunun kişide eğlence hissi yaratması. Echo, Zeus gibi birinin dedikodusunu yapmaktan duyduğu zevk yüzünden susacağı ânı kaçırmıştır.
Hera’nın Echo’ya verdiği cezayı irdelemeden önce suçu biraz daha didikleyelim. Birçok araştırmaya göre insanlar dedikoduya karşı olumsuz yaklaşıyor. Fakat Dunbar’ın çalışmalarından edineceğimiz bilgi şudur: Primatlar birbirlerini tımar ettikleri süre çerçevesinde ittifak oluşturur ve birbirlerine bu süreye bağlı olarak güven duyarlar. İnsanlar için de içerikten bağımsız toplumsal bağlılık mesajı iletmek, sosyalleşmek açısından önemlidir; “Dil, homidlerin bu özel cam tavanı aşmasını sağladı.”[6] Bir nevi medeniyet canavarının dil prosedürünü açıklıyor.
Dunbar’ın çalışması kendi yaşantımızla ilgili tavsiye almak ya da gelecekteki ittifaklarımıza uygun eş, arkadaş, çevre edinmek için bize verilen tanıtım bilgilerini değerlendirmek ya da bizim başkalarına tanıtılmamızı sağlamak şeklinde örneklendirilebilir.
Toplumsal bağın tutkalı dedikodu, bir grubun ortak hafızasını, sınırlarını ve birbirinden beklediklerini yeniden üretebilir. Aynı sözün farklı ağızlardan tekrar duyulması ona bir süre sonra tanıdıklık, tanıdıklık da doğruluk hissi verebilir. Sonunda aynı düşünceyi o kadar çok yerden duyarsınız ki, onun nereden çıktığını hatırlamak güçleşir, toplumu inşa eden düşünce adeta ilahi bir gerçeklik kazanır.
Yankı Odaları ve dedikodu kavramı burada daha çok iç içe giriyor. Yankı odaları, Wiener Musikverein’a benzer. Musikverein, Viyana’da, Danimarkalı mimar Theophil Hansen tarafından tasarlanmış bir konser salonudur. Yankı odasına benzerliği, onun şekli ve içindeki heykellerden ötürü çok sayıda sesi yansıtmasıdır. Yalnız buradaki yansıma ile ekoyu birbirine karıştırmamak gerekiyor.[7] Musikverein’da hangi orkestra sahne alırsa ancak onun yansımalarını duyabilirsiniz. Yankı odalarında da birey, kendi dünya görüşünün bütün zıtlıklarına kapalı bir ortamda hayatını sürdürür. Yankı odası içeride kalan sesleri birbirine çarptırarak bireye geri gönderir. Ses çoğalmıştır fakat kaynak çoğalmamıştır. Teknoloji çağında her türlü bilgiye erişebilirliğin aksine yankı odalarının devamlılığı güçlenmiş gibi görünüyor. Bizi doğrulayan kaynakları arayıp ortaya çıkarmamız ya da bu kaynakları yaratmamız, bizi çürüten kaynaklardan kaçınmamızdan çok daha kolay.
Sansürlü Echo
Hera ayaklar altına alınan itibarının öcünü almak için Echo’ya sansür cezası verir. Echo’yu, başkası konuşmadan önce konuşamamaya hapseder: madem Echo her zaman son sözü söylemek istiyordu, konuşanın son kelimelerini defalarca tekrar etmekten başka hiçbir şey söyleyemeyecekti.
Çaresizce dağ bayır dolanan Echo, Narkissos’u gördüğü anda ona aşık olur ve onu takibe başlar. Narkissos bu takibi fark etse de ortalıkta kimseyi göremeyince “Kim var orada?” diye bağırır. Echo birkaç kez “…orada” diyebilir sadece. Bütün sorularına can sıkıcı bir yankıyla cevap alan Narkissos en sonunda “Bir araya gelelim.” der. Narkissos ve Echo’nun buluştuğu kısım problemli. Echo’nun görünümünün de sesi gibi bir aynaya benzediğini söylemiştik. Bu durumda sudaki yansımasına aşık olan Narkissos, Echo’yu gördüğünde neden “Senin olacağıma, ölürüm.” demiştir? Acaba suyu filtrelere, Echo’yu bütün kusurlarımızı ayrıntılandıran bir merceğe benzetebilir miyiz? Narkissos, Echo’ya yaklaşamaz çünkü o zaman kendi pürüzlerini görecektir.
Narkissos’un hikayesinde narsisizm değerlendirmesi yapılırken Echo, her narsisistin ihtiyacı olan yankılayıcı birey olarak tanımlanır. Fakat Echo istenmeyen kişidir, olaylara görünürde katkısı yoktur. Hikayede bizden gizlenen bir ayrıntı var: Nasıl ki Echo, Pan’dan yankılama davranışı yüzünden kaçamadıysa, Narkissos kendine duyduğu aşkın en iyi görüntüsünü gölette bulduğu gibi sesinin tınısını da Echo’da bulur ve onu kendinden uzaklaştıramaz. Narkissos, Echo’dan yeni bir şey duymadığı sürece kendi kendine yaşadığı ilişkinin dramatik konforuna sahiptir. Echo’nun varlığı Narkissos’un sesini çoğaltır, dolayısıyla Narkissos kendi sesini daha fazla duyar. Bu doğrultuda Echo yankı odasındaki sesi yükselten bir araçtır.
Hikayeden cımbızladığımız figüranın kadın olması tesadüf görünebilir. Hatta Echo’yu cezalandıran Hera öne sürülerek çerçevesiz bir alana taşınabilir. Örneğin Artemis, kendisini gölde yıkanırken izleyen Aktaion’u konuşamayan bir geyiğe çevirir ve Aktaion kendi av köpekleri tarafından kovalanıp parçalanır. Fakat dikkat ederseniz burada sürdürülebilir bir işkence hali yok. Athena tarafından cezalandırılan Medusa da Echo gibi suçun asıl faili olmamasına karşın Aktaion’un cezasına nazaran çok daha uzun süreli bir işkence altındadır. Bu örneklerden yola çıkarak hikayeyi dilden dile taşıyan ozanlar nasıl ki kendi tutarlılıklarını yine kendi yankı odaları sayesinde koruyarak miti bugüne Echo’nun görünmezliğiyle taşıdılarsa, bendeniz de kendi yankımı sonuca dahil etmekle mükellefim.
Çember Kapanıyor
Echo’nun trajedisi ataerkinin kötü yazılmış kadın müzikaline denk düşer. Konser salonundaki eko, sesi çamurlaştırırken sosyal gruplarda tekrarlar bilgiyi grup içinde manipüle eder ve sabit kılar. Ataerkinin mantık düzlemine uymayan boşluklarından sızan ekolu ses, kadınların ataerki tarafından tekrarlatılan ve kadınlara aitmiş gibi duran yankı odalarına kabulündeki ön şarttır. Peki sosyal bağları kuvvetlendiren bu tekrar, neden aynı mantıkla hoş bir müzikale dönüşemiyor?
Medeniyetin yapı taşı olan toplumsal cinsiyet normları yine medeniyeti bu biçimle kuran şeflerce kollanır. Şefler, aykırı buldukları sesleri ayıklar. Aykırı olan, çoğu zaman kendi konfor alanlarını bozan sestir. Bir bestede üflemelilerin sırasını yeniden yorumlayarak değiştirmek bir iş yüküdür. Yahut hevesli bir öğrencinin klarnet çalmayı öğrenmesini beklemek ya da onu teşvik etmek yerine, halihazırda bu iş için çoktan yetiştirilmiş müzisyenlerle yola devam etmek daha huzurlu görünür. Şef, yaratıcı yorumun sahibini ya da hevesli öğrenciyi orkestradan bütünüyle kovmaz; yalnızca onlara göze batmayacakları bir köşe lütfeder. Hera da Echo'nun konuşmasını tamamen yasaklamaz, konuşmasının koşullarını belirler. Echo konuşabilir; hatta çokça konuşabilir, fakat ilk ses olamaz. Başta Zeus'un yarattığı bilginin taşıyıcısıyken artık Narkissos’un aynası olacaktır. Bilgiye yorum katması, onu parçalayıp yeniden kurması, onun kaynağını değiştirmez. Kendisinden önce kurulmuş bir cümlenin sınırları içinde kalmaya devam eder.
Echo karakterinin gerçeklik düzleminde sakat bir anlayış doğurduğunun sağlamasını yapalım. Kendimizi akustiği yanlış planlanmış, yoğun yankılara sebebiyet veren kolonlara sahip bir konser salonunda hayal edelim. Her nota duvarlardan geri dönerek bir sonraki notanın üzerine binecektir. Müzisyenler ne kadar iyi çalarsa çalsın, salon sürekli aynı sesi geri gönderiyorsa dinlediğimiz şey hoş bir beste olmaktan çıkar. Sesler çoğalıyor gibi görünür fakat yeni bir ses üretilmemektedir. Sadece seslerin sınırları birbirine karışmaktadır. İyi planlanmış bir konser salonunda yankı mümkün mertebe kontrol altına alınır ki kendisinden sonra gelen sesi boğmasın. Çünkü yankı, ne kadar kusursuz olursa olsun, kendi başına beste olmadığı gibi yeni bir müzikal katkı da sağlamaz. Bu yüzden yankılar, istatistik oluşturulmaya çalışıldığında ayrı veriler gibi kabul edilemez. Orkestra, birbirinden ayrıldığında da anlamlı olan seslerin birlikte duyulabilmesidir. Dolayısıyla yankılayıcı makbul kadın ilkesi, müziğe taşındığında yankının denklemde yarattığı bozukluk ne dinleyici ne de şef için dayanılabilir bir müzik şöleni sunar.
Başkasının sesine kusursuz biçimde eşlik etmek ile kendi sesini üretmek arasındaki farkı görmek, çınlama ile yankıyı ayrıştıran bilince ulaşmak gibidir. Echo'nun büyülü çemberinden çıkmak için bir an durup kafamızı dışarı uzatabilir, başka müzikleri dinleyebilir, içimizden geleni mırıldanabiliriz. Çemberdeki şefin direktiflerine karşılık batonu elimizin tersiyle öteleyip çemberin dışına adım attığımızda, ağzımızdan çıkacak olan ilk sözcük Echo’nun kendi öz sesi olacaktır.
Dipnot ve Kaynaklar
[1] İlham Perileri, müzler.
[2] Yunan Mitolojisi’nde çobanların ve satirlerin koruyucu tanrısıdır. “Keçi ayaklı Pan, Hermes'in oğludur. Tanrıların, çokluk insan kılığında değil de hayvan kılığında düşünüldüğü ilk zamanlarda Pan da keçi kafalıydı; sonradan bu keçi kafasından sadece boynuzlar ve sakal alıkonarak, yüzü insan yüzü oldu." Behçet Necatigil, 100 Soruda Mitologya.
[3] Yunan Tanrısı Apollon ile Pan arasında düzenlenen müzik yarışmasında, ölümlü jüri Kral Midas’ın oyu çift sayılınca yarışmayı ilk etapta Pan kazanır. Kral Midas ve Pan, ikinci etaba hile karıştıran Apollon’a karşı çıkınca Apollon Midas’ın kulaklarını eşek kulakları gibi uzatır, Pan’ın da karnını yarıp içini boşaltarak Pan’ı üflemeli bir çalgıya, tuluma dönüştürür. Önemli olan sesin güzelliği değil, kim tarafından çıkarıldığı ve dinlendiğidir.
[4] Ptolemy Hephaestion (Ptolemaios Chennos), Homeros’un şu sahnesini yorumlayarak Helene’in asıl adının Echo olduğunu savunmuştur: “...O sırada sen çıkageldin oraya Helene, … üç kez dolandın, yokladın koca karınlı tuzağı, Danaoların seçkinlerini adlarıyla çağırdın bir bir, karılarının sesine benzettin sesini ayrı ayrı.”
[5] Panopolisli Nonnus tarafından yazılan Yunan epik şiiri Dionysiaca’da, Dionysos'un hayatı, Hindistan'a yaptığı sefer anlatılmaktadır. Nonnus, şiirde sıklıkla Echo’ya atıfta bulunmuştur.
[6] Dunbar, Evrimsel Perspektiften Dedikodu, Grooming, Gossip and the Evolution of Language
[7] Ekonun müzikte kullanımı farklı teknikler gerektirir ve bu tekniklerin dışında tercih edilmez. Akustiğin uygun olmadığı alanlar çamurlaşmış seslere sebep olur; bu bakımdan eko, üst üste binmiş seslerin kaosudur.