Bir zamanlar Ankara’nın edebiyatı meyhane masalarında da yazılıyordu. Kürdün Meyhanesi’nden Tavukçu’ya ve Üç Nal’a uzanan bu hat; şairlerin, yazarların ve sanatçıların Ankara’yı konuştuğu, tartıştığı ve birbirlerinin metinlerine karıştığı bir edebiyat coğrafyası oluşturdu.
Şehrin kültürel hafızasının önemli bir bölümü, bugün yerinde olmayan lokantaların ve meyhanelerin masalarında saklı. Özellikle 1940’lardan itibaren Ulus ve çevresinde yoğunlaşan bu mekanlar, yazar ve şairlerin yalnızca yemek yiyip içki içtikleri yerler değil; şiirlerin okunduğu, dergilerin tasarlandığı, edebiyatın tartışıldığı ve dostlukların kurulduğu buluşma noktalarıydı.
Fahir Aksoy’un Kürdün Meyhanesi adlı anı kitabı, bu dünyayı içeriden anlatan en önemli kaynaklardan biri. Aksoy, meyhaneyi Ankara’daki şair, yazar, ressam, tiyatrocu, gazeteci ve bilim insanlarının buluştuğu adeta kendiliğinden oluşmuş bir aydınlar kulübü olarak hatırlar. Bu mekanların hikayelerine bakıldığında, Ankara’nın edebiyat tarihinin biraz da kadehlerin birbirine değdiği masalarda yazıldığı görülür.
Kürdün Meyhanesi
Ulus’ta Posta Caddesi üzerinde bulunan Kürdün Meyhanesi, resmi adıyla Yeni Hayat Lokantası, 1930’ların sonlarından 1962’ye kadar Ankara’nın önemli buluşma noktalarından biri oldu. İşletmecisi Mehmet Özdilli nedeniyle “Kürdün Meyhanesi”, “Kürt Mehmet’in Yeri” ya da “Acemin Meyhanesi” olarak anılan mekanın Kudret Han’da, bugün Kars Tandır Ekmeği’nin bulunduğu dükkanda olduğu tespit ediliyor.
Meyhane, özellikle 1940’lı yıllarda Ankara’nın sanat ve edebiyat çevresinin önemli uğraklarından biriydi. Orhan Veli, Cahit Sıtkı Tarancı, Melih Cevdet Anday, Oktay Rifat, Ceyhun Atıf Kansu, Ahmet Muhip Dıranas, Mehmed Kemal, Fikret Otyam ve daha pek çok isim bu masalarda bir araya geliyordu.
Ancak Kürdün Meyhanesi’ni önemli kılan yalnızca müdavimleri değildi. Burası aynı zamanda edebiyatın gündelik hayatın içine karıştığı bir üretim alanıydı. Orhan Veli’nin Yaprak dergisinin işlerini burada yürüttüğü, Cahit Sıtkı Tarancı’nın şiirlerini arkadaşlarına burada okuduğu ve çeşitli dergi fikirlerinin bu masalarda tartışıldığı aktarılıyor. Salim Şengil’in yayımladığı Meydan dergisinin hazırlık süreci de meyhanedeki bu sohbetlerden doğmuştu.
Mekanın edebiyatla ilişkisi bununla da sınırlı değildi. Orhan Veli’nin “Montör Sabri” şiirindeki Sabri, Kürdün Meyhanesi’nin müdavimlerinden biriydi. Böylece meyhanenin müşterileri, yalnızca gerçek hayattaki sohbetlerin değil, şiirlerin de karakterlerine dönüşüyordu.
Kürdün Meyhanesi’nin hikayesi, aynı zamanda dönemin Ankara’sının değişen kent yapısının da hikayesiydi. Kent merkezinin zaman içerisinde Ulus’tan Yenişehir’e doğru kaymasıyla birlikte Posta Caddesi’ndeki bu eski buluşma noktaları da giderek önemini kaybetti. Kürdün Meyhanesi 1962’de kapandığında geride yalnızca bir lokanta değil, Ankara’nın kültür tarihinin önemli bir parçası kaldı.
Tavukçu: Öğle Rakısının Edebiyatı
Tavukçu Lokantası’nın hikayesi ise Ankara’nın Ulus’tan Kızılay’a uzanan kültürel dönüşümünün başka bir yüzünü gösteriyor.
Lokanta, 1930 yılında Ulus Anafartalar Caddesi’nde Arnavut Hüsamettin lakaplı Hüsamettin Sencer tarafından açıldı. İlk döneminde son derece mütevazı bir esnaf lokantasıydı; menüsünde tavuklu pilav ve tavuk suyuna çorba bulunuyordu. 1953 yılındaki yangının ardından lokanta yeni bir döneme girdi ve daha sonra Sakarya Caddesi’ne taşındı.
Tavukçu’nun asıl karakterini kazanması ise 1969’da İsmail Poyraz’ın işletmeye ortak olmasıyla gerçekleşti. Poyraz’ın yönetiminde lokantanın menüsü genişledi; zamanla Tavukçu, yalnızca yemek yenilen bir esnaf lokantası olmaktan çıkıp küçük ve salaş bir meyhaneye dönüştü.
Buradaki kültür, Kürdün Meyhanesi’nden biraz farklıydı. Tavukçu’nun masaları özellikle 1970’lerden itibaren edebiyatçıların, gazetecilerin, tiyatrocuların ve siyasetçilerin buluşma noktalarından biri oldu. Yaşar Kemal, Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz, Ahmed Arif, Uğur Mumcu ve Turan Güneş gibi isimlerin yanı sıra Cemal Süreya da Tavukçu’nun müdavimleri arasında anılır.
Cemal Süreya’nın Ankara yılları düşünüldüğünde Tavukçu’nun önemi daha da belirginleşir. Öğle saatlerinde dostlarla buluşulan, edebiyatın gündelik hayatın doğal bir parçası olarak konuşulduğu bu masalar, Ankara’nın “öğle rakısı” kültürünün de bir parçasıydı. Tavukçu üzerine aktarılan anılarda, masalarda asıl “müdavim”in müzik değil, sohbet olduğu özellikle vurgulanır.
Üç Nal: Ahırdan Edebiyat Mahfiline
1946 baharında Anafartalar Caddesi’nden Konak Sokak’a uzanan bölgede açılan Üç Nal Meyhanesi, Ankara’nın edebiyat hafızasında en renkli mekanlardan biri olarak yer alıyor.
Meyhanenin sahibi Şinasi Baray, Orhan Veli ve Oktay Rifat’ın Ankara Erkek Lisesi’nden arkadaşıydı. Ailesine ait eski evin altındaki ahır bölümünü düzenleyerek meyhaneye dönüştüren Baray, mekanın adını da buradan aldı. Girişine üç nal çakılmasıyla birlikte “Üç Nal” adı ortaya çıktı.
Burası kısa sürede sıradan bir lokantadan çok daha fazlasına dönüştü. Duvarlarında resimler, yazılar ve şiirler bulunuyor; müşteriler özel deftere kendi cümlelerini, şiirlerini ve çizimlerini bırakıyordu. Melih Cevdet Anday’ın anıları, mekanın dekorasyonunda Şinasi Baray’ın kişisel emeğinin de büyük rol oynadığını gösteriyor.
Üç Nal’ın müdavimleri arasında Orhan Veli, Melih Cevdet Anday, Oktay Rifat, Cahit Sıtkı Tarancı, Can Yücel ve pek çok sanatçı bulunuyordu. Şairlerin ve sanatçıların duvarlara yazılar bırakması, meyhaneyi adeta kolektif bir edebiyat defterine dönüştürmüştü.
Masalar Kaldı, Mekanlar Kayboldu
Kürdün Meyhanesi, Tavukçu ve Üç Nal birbirlerinden farklı dönemlere ve çevrelere ait olsalar da ortak bir Ankara’ya işaret ediyor: Edebiyatın hayatın içinde üretildiği bir Ankara’ya.
Bu mekanlarda şiirler yalnızca okunmuyor; tartışılıyor, değiştiriliyor, başkalarının cümleleriyle yeniden kuruluyordu. Dergilerin fikirleri bu masalarda ortaya çıkıyor, dostluklar yıllarca sürüyor, bazen bir meyhanenin müdavimi doğrudan bir şiirin karakterine dönüşüyordu.
Bugün bu üç mekanın da eski haliyle karşımızda olmaması, Ankara’nın kültürel hafızasının ne kadar kırılgan olduğunu hatırlatıyor. Binalar değişiyor, sokaklar yeniden düzenleniyor, lokantaların yerini başka işletmeler alıyor. Fakat geride kalan anılar, şiirler ve tanıklıklar sayesinde bu masalar hala kurulabiliyor.
Kaynakça
Aksoy, Fahir. Kürdün Meyhanesi, Can Yayınları, İstanbul, 2000.
Arslan, Barış. Haziranda Ölmek: Unutuş, Fikrisinema.
Aysan, Eren; Altıok Akatlı, Zeynep (haz.). Bir Dem Ankara, Oğlak Yayınları, 2024.
Önder, Demet. Changing Geography of Urban Leisure: The Case of Ankara, Doktora Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü, Ankara, 2013.
Sönmez, Savaş. “Posta Caddesi’nin Dört Meyhanesi.” Solfasol, Ağustos 2022, sayı 115.