Her şey "omurgadan, fasyadan, pelvisten" söz ederek duygular ve ritim aracılığıyla beden, zihin ve ruh birliğini hatırlatan, katılımcıların dişil yönlerinin canlandığını ve kronik ağrılarının hafiflediğini söyleyen bir sosyal medya hesabına denk gelmemle başladı. Bu iddialar oryantal dans etrafında dönüyordu ve bu bir terapi gibi sunuluyordu. Oryantal dans feminist mi değil mi, erkek bakışı ne oluyor, aynanın karşısında kalça sallamak bir kurtuluş mu yoksa çok pahalı bir teslimiyet mi? Bu sorulara cevap ararken kendimi, 1805 yılında İstanbul meyhanelerinde altı yüz kadar dansçının çalıştığını ve hepsinin erkek olduğunu okurken buldum.

Adları köçekti, yedi sekiz yaşında eğitime başlarlar, altı yıl kadar çalışıp sahneye çıkarlar, kadın kıyafeti giyer, uzun saç takar, zil çalarlardı. Kaynaklar, köçeklerin çengilerden yani kadın dansçılardan daha fazla rağbet gördüğünü söylüyordu. Hatta rivayete göre bazı köçekler, erkeklerin ilgisini kıskanan çengiler tarafından öldürülmüş! Meyhanelerde köçek yüzünden çıkan kavgalar o kadar çoğalmış ki 1837’de ilk yasak gelmiş, sonra 1856-57 civarında iş büsbütün bitirilmiş. Köçeklerin çoğu Mısır’a kaçıp orada dans etmeye devam etmiş.

Erkeğin Bakışı Dansın Neresinde?

Daha çarpıcı iki nokta var: Birincisi Osmanlı'da köçekler neredeyse tamamen gayrimüslim azınlıklardan devşirilirdi. Rumlar, Ermeniler, Yahudiler, Romanlar... Çünkü bu iş bir Müslümanın onuruna yakıştırılmıyordu. İkincisi, bir köçeğin kariyeri sakalı çıkana kadar sürüyordu. Yani bu kültürün merkezinde bir kadın yok, bir çocuk var; etekli, satın alınmış, arzulanıyor ve bir gün yüzünde bir kıl belirdiği için işsiz kalıyor. Ben erkek bakışının bu dansın başına sonradan gelmiş, bir nevi kaza olduğunu sanıyordum; gördüm ki bakış en baştan odanın içindeydi ve baktığı şey bir kadın bile değildi.

Köçekler gidince yerlerini kadınlar aldı ama Osmanlı’nın son döneminde ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında profesyonel sahne dansı büyük ölçüde Ermeni, Rum ve Levanten kadınların elindeydi. Sebep aynıydı: bu iş bir Müslüman kadına yakıştırılmıyordu. İlk Müslüman Türk dansözlerinden Emine Adalet Pee ancak 1940'ların başında sahneye çıkabildi.

Yani bu memlekette dans, önce azınlık çocuklarının, sonra azınlık kadınlarının işiydi. Ta ki Cumhuriyet'e kadar. Cumhuriyet kurulduğunda bu tablo bir sorun haline geldi. Çünkü yeni devletin medeni bir millet görüntüsüne ihtiyacı vardı ve o görüntünün içinde etekli bir oğlana da örtülü bir kadına da yer yoktu.

Atatürk peçeyi yasaklamadı; peçeyi aşağılayıcı ve medeni bir millete engel ilan etti ama yasa çıkarmadı. Şapka Kanunu erkeklerin başlığını hedefliyordu, üniversitedeki başörtüsü yasağı ise çok daha sonraki bir hikaye. Devletin yaptığı şey yasaklamak değil, utandırmaktı. Bir bedeni ulusun simgesi ilan etmekti. O beden açıktı, görünürdü, eğitimliydi, evliydi, çocuk doğuruyordu. Modern bir kadının nasıl görünmesi gerektiğine dair her ayrıntı, devlet tarafından tarif edilmişti. Uymayan kadınlar Cumhuriyet kız kardeşliğine alınmadı; ya ilkel sayıldı ya da soylu köylü diye romantize edildi. Devlet feminizmi evin kapısından içeri hiç bakmadı. Yani devlet bir kadını açtı, bir kadını örttü ve ikisine de kendi bedeni hakkında hiçbir soru sormadı.

Oryantal Adı Batılı mı, Doğulu mu?

Oryantalin Batı'daki adının nereden geldiğine baktığımda bu ismin 1893’te Chicago Dünya Fuarı’nda, Midway Plaisance’ı yöneten yirmi iki yaşında bir Amerikalı tarafından verildiğini gördüm. Adı Sol Bloom -sonradan Kongre üyesi bile olmuş- ve Fransızların “danse du ventre” dediği göbek dansını Amerikalılara satması gerekiyormuş. Anılarında ne yaptığını gayet açık anlatıyor: halk kelimenin birebir çevirisinin göbek dansı olduğunu öğrenince bunun müstehcen ve ahlaksız bir şey olması gerektiği sonucuna sevinçle varmış.

Bloom cümleyi şöyle bitiriyor: Elimde bir altın madeni vardı. Yani dansın Batı’daki adı da ahlaksızlığı da bir pazarlama kararı. Ahlaksızlık da dansın içinde değil biletin fiyatında. Fuarın efsanevi dansçısı, hepimizin adını duyduğu o Little Egypt’e gelince, orada bu adla sahneye çıkmış bir dansçının kaydı yok. Bloom yıllar sonra bu ismin aslında Kahire Sokağı standındaki binek develerden birine ait olduğunu söylemiş. Yani Batı oryantalinin kurucu ikonu büyük ihtimalle bir deve!

Utancın Form Verdiği Dans

Bugün oryantal denince akla gelen o iki parçalı kıyafet -sutyen ve kalça kemeri- de 1926’da Kahire’de bir kadın tarafından icat edilmiş: Badia Masabni. Casino Opera’yı açmış, Avrupa müzikhollerine benzesin istemiş. Hem Batılı turisti hem üst sınıf Mısırlıyı çekmek için dansı yeniden şekillendirmiş. O zamana dek doğaçlama olan dansa koreografi eklemiş. Sahneyi büyütmüş; arkaya keman, çello, akordeon koymuş. Peçeyi de devreye sokmuş çünkü arkadaki seyirci ince hareketleri göremiyormuş. O iki parçalı kostümü de Hollywood filmlerinden kopyalamış. Yani bugün otantik sandığımız kıyafet, Batı’nın Şark fantezisinin Kahire’ye geri ithal edilmiş hali. Oryantalizm dışarıdan gelip dansı bozmamış, dansın içine bir kadının kendi elleriyle, ticari bir kararla yerleşmiş.

Badia Masabni 7 yaşında tecavüze uğramış, ailesi utançtan Arjantin’e taşınmış, geri döndüklerinde kimse onunla evlenmemiş çünkü namı önden gitmiş. Samia Gamal’ı ve Tahia Carioca’yı da o yetiştirmiş. Yani yirminci yüzyılın en büyük dans formlarından birini kuran kadın, tecavüzün utancını taşımaya mecbur bırakıldığı için oraya gelmiş.

Bir de Özel Türkbaş var; Türk dansçı ve oyuncu. 1959’da New York’a gitmiş, restoranlarda dans etmiş, sonra RCA ile bir dizi plak yapmış. Bu plaklar Amerikalı orta sınıf ev kadınlarına oryantal dans öğretiyormuş. Plaklardan birinin adı “Kocanızı Nasıl Sultan Yaparsınız”, Amerika’da 150 bin, Türkiye’de bir milyondan fazla satmış. Amerikalı muadili Ann Corio da 1963’te “Kocanız İçin Nasıl Soyunulur” diye bir plak çıkarmış, kutunun içinde hediye bir g-string varmış. Yani bu dans, Amerika’ya kadının kendini keşfetmesi olarak değil, kocasını memnun etme tekniği olarak satılmış ve satan da bir Türk kadınıymış.

Bu noktada oryantal hakkında bilinen hiçbir şeyin aslında doğru olmadığını düşündüm. Dans kadınların kadim ritüeli değildi, erkeklerin uydurması da değildi. Sömürgecinin icadı değildi ama sömürgeci onu satmıştı. Kostüm otantik değildi ama onu uyduran kadının kendisi de mağdurdu. Bakış erkeğindi ama bakılan uzun süre çocuktu ve dansı Amerika’ya bir Türk kadını kocaları memnun etmek için öğretmişti.

Salona Sokulan Oryantal ya da Diplomatik Dansöz

31 Aralık 1980. Malum darbe yılının son gecesi, Türkiye’de tek bir kanal var ve o kanalda Nesrin Topkapı 5 dakika dans ediyor. Ülkedeki bütün oturma odaları aynı anda ona bakıyor, babalar çaktırmadan bekliyor, kız çocukları onun gibi olmak istiyor, büyükanneler ekrandan gözünü ayırmıyor. Nesrin Topkapı’ya atfedilen, dansı gazinodan çıkarıp ailenin salonuna sokması. Zarafetiyle bu dansı saygın hale getirmiş ve mesleğinin adı konusunda ısrarcı: dansöz değil, oryantal dans sanatçısı. Sonra RTÜK kısıtlamaları gelmiş, yapımcılar risk almak istememiş ve dansöz ekrandan ve salonlardan sessizce çıkarılıp gece kulübüne geri gönderilmiş.

Aynı yıllarda bir başka dansçı, Prenses Banu, Dışişleri ve Kültür Bakanlığı’nın yurtdışı etkinliklerinde Türkiye’yi temsil ediyordu, basında aktarıldığına göre Berlusconi’nin, Hüsnü Mübarek’in, Saddam Hüseyin’in ve Kaddafi’nin önünde dans etti. Lakabı Milli Dansöz’dü, bir de Diplomatik Dansöz deniyordu.

Yasak mı, Kültürel Miras mı?

Dansöz Fransızca danseuse’den geliyor ve kadın dansçı demek; balerin gibi, soprano gibi, nötr bir meslek adı.Türkçe'de bir çeşit hakarete dönüşmesi dansla ilgili değil. Sanat geri itilmiş, dansçının bedeni ve özel hayatı öne çıkarılmış ve kelime bir meslek olmaktan çıkıp bir sıfat haline gelmiş.Bugün bu işi yapan profesyoneller dansöz denmesini istemiyor, oryantal dans sanatçısı diyorlar. Kahire’de Amie Sultan “raks şarki” demek istemiyor, “baladi” diyor yani memleket. Ayrıca dansın somut olmayan kültürel miras olarak tanınması için UNESCO başvuruları da var.

"Herkesinki Gibi Bir Meslek", kendisi de Mısırlı bir dansçı olan Karin van Nieuwkerk'in kadın dansçı ve şarkıcılarla çalışarak ortaya koyduğu kitabının çarpıcı adı. Herkesinki gibi çünkü aynı işi yapan erkek ekmeğini kazanıyor sayılıyorken, kadın kötü kadın oluyor. Aynı sahne, aynı saat, aynı para ama kadın bedeni önceden ve her koşulda cinsel olarak tanımlanmış olduğundan o bedeni kamuya gösteren kadın ne yaparsa yapsın cinsellik yapmış sayılıyor. Bu cümle sadece sahneyi değil, başörtüsünü de açıklıyor çünkü baştan cinsel sayılan bir beden ya sergilenir ya örtülür; ikisi de ona sorulmadan, onun hakkında verilmiş kararlardır.

Dansın Masumiyeti

Başa dönecek olursak, ilk sorularım yanlışmış. Dans feminist ya da anti feminist değilmiş, dans bir işmiş ve ben de o soruyu bedene soruyormuşum. Halbuki sorunun odaya sorulması gerekiyormuş: Kim bakıyor, kim ödüyor, kim eve gidebiliyor? Aynı kalça hareketi Kahire’de bir gece kulübünde suç, Zamalek’te bir enstitüde miras, İstanbul’da bir stüdyoda terapi, düğünde teyzeler arasında neşe ve devlet töreninde Kaddafi’nin önünde diplomasi. Hareket değişmiyor, oda değişiyor.

Şimdi oryantalin bir terapi biçimi olarak sunulması meselesine dönmek istiyorum. O odada gerçekten kadınlar iyileşiyor, belleri açılıyor, nefesleri düzeliyor, kendi bedenlerinin içine giriyorlar. Ama o odayı mümkün kılan şu: seyirci yok, para yok, bahşiş yok, dördüncü masadaki adam yok. Ama yargılayıcı bir ses hep var ve o ses feminist bir ses değil; bu erkek bakışına hizmet eden ses. Nihayetinde bu dansın feminist olup olmadığı sorusu devlete ulaşmıyor, savcıya ulaşmıyor, kulüp sahibine ulaşmıyor, bileti alan adama hiç ulaşmıyor, sadece sahnedeki kadına ulaşıyor ve ona bir soru olarak değil bir talep olarak varıyor. Kendini açıkla diyoruz ve odadaki tek insan o, o da bunu ödeyemez.

Son bir şey daha var, Osmanlı’nın oğlan dansçısının başına gelenlerle ilgili. Köçekler yasaklandı, dağıldı, unutuldu, ama tamamen kaybolmadılar, bugün Türkiye’de hâlâ köçek var, düğünlerde, barlarda, Kastamonu’da, Bolu’da. Artık kimse onlara müstehcen demiyor; folklorik diyorlar, kültürel miras diyorlar, belediye şenliklerine çağırıyorlar, çocuklar önlerinde alkışlıyor. Etek giymiş, zil takmış, sakallı yetişkin erkekler ve saygıdeğerler, çünkü onlardan arzu çıkarıldı. Osmanlı’nın oğlan dansçısı ikiye ayrılmış, hareket folklora gitmiş ve orada güvende; arzu ise başka bir yere gitmiş.

Arzunun gittiği yerin adı zenne. İstanbul’da bugün zenne dansçılar var; kına gecelerinde, barlarda, bekarlığa veda gecelerinde. Buralarda dans hâlâ yanıyor,hâlâ bahşiş alıyor, onlara hâlâ bakılıyor. İstanbullu zenne Segah’ın söylediği şu: Sakallı bir erkeğim ama bir kadın gibi dans ediyorum, bu insanları şoke ediyor ve şoktan zevk alıyorlar. Yani köçeğin kariyerini sakalı bitirirdi, Segah ise sakalıyla dans ediyor ve tam olarak o yüzden izleniyor. Ama arzunun olduğu yerde ceza da var.

Bir dansın masumiyeti, ona duyulan arzunun bitmesiyle ölçülüyor. Bu memlekette de saygınlık her zaman bir kesme işlemiyle satın alınıyor. Köçekten arzu kesildi, geriye kalan miras ilan edildi. Bir terapi biçimi olunca oryantal danstan mesleği kesti ve tescilledi. Amie Sultan danstan gece kulübünü kesiyor ve UNESCO’ya başvuruyor, muhtemelen başaracak ve muhtemelen başka çaresi de yok. Cumhuriyet bir kadını açtı, bir kadını utandırdı ve ikisine de kendi bedeni hakkında hiçbir şey sormadı. Kesilip atılan parça hiçbir zaman kaybolmuyor, hâlâ orada bir yerlerde dans ediyor ve ceza her seferinde ona kesiliyor.