'Nuri Bilge Ceylan Sineması' Fenomeni

Nuri Bilge Ceylan Sineması diye bir kavramın var olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Bir yönetmenin kendi adıyla anılan bir sinema dili, ender ama var olan bir olgudur. Böylesi yönetmenler kadraj, sahne, ışık, renk, oyunculuk ve daha birçok sinemasal ve teknik özellik ile hikâyeyi anlatma biçimlerinde özgünlük kazanmıştır. Kendi ismiyle anılan bir sinema dili kurmuş olmak herhalde bir yönetmen için en önde gelen hayal ve ulaşılan sanatsal başarı olsa gerektir. Ama 'Nuri Bilge Ceylan Sineması' kavramıyla, ilgililerin bu alanda bir janrı isimlendirmesinden öte Ceylan'ın toplumda uyandırdığı fenomenden bahsediyoruz.

'Fenomen'

Fenomen; fenomenoloji veya fenomenolojik yöntem olarak düşünce dünyasının derinlikli yoruma ve tartışmalara açık bir kavramıdır. Sanat kuramsal alanda fenomen; başta temsil olmak üzere birçok görsel meselenin insan için açıklanmasına aracılık etmesine karşın anlaşılması kolay olmayan, kimi zaman varlığı bile tartışmalı bir alana işaret eder. Sanat kuramının yadırgamak şöyle dursun hatalı — arızalı — tanımlama olarak karşıladığı, popüler kültüre ait 'fenomen' adlandırması, biçim algısının toplumsal — kolektif — hale gelmiş örneklerini neredeyse kusursuzca karşılar. Popüler kültürün devamı ve artık çok daha temel bir sosyoloji kazanmış olan 'sosyal medya fenomeni' tanımının, aynı yerinde örneklemi daha kritik bir boyutta sürdürmeye devam ettiği söylenebilir. Sosyal medyanın bir mecra olmayı da aşarak yaşamın ta kendisi haline geldiği günümüzde bu tanım, artık 'sosyal medya' tamlamasına da gerek kalmadan 'fenomen' başlığıyla kendi kendini açıklayabilen durumdadır.

'Nuri Bilge Ceylan Sineması' sadece çevrimiçi değil, yüz yüze diyaloglarda da 'sıkıntılı' durum ve hisleri özetleyen bir fenomene karşılık gelmektedir. Filmlerine olan algıya, Ceylan'ın sıkılmış ve bitkin hissi veren yüz ifadesi ve tabiatı da eklenince, "nasılsın?" temel sorusuna; bir Nuri Bilge Ceylan portresinin GIF formatındaki 'meme' özet cevaplarıyla karşılık verilmesine günlük hayatta artık sıkça karşılaşırız.

Öte yandan sosyal bir olgu halini almış bu fenomenin, Ceylan sanatı için amaçladığını başaran bir çıktı ve etki yarattığına inanabiliriz. Filmlerinde kurguladığı karakterler aracılığıyla kimi zaman hikâye örgüsü içinde dolaylı, çoğu zamansa uzun diyaloglarda açık biçimde ortaya konan, kendisiyle yüzleşme ve itiraf edebilme erdeminin bu fenomen sayesinde toplumsal alanda kendini gösterdiğini değerlendirebiliriz. Anlaşılmazlığın getirdiği teslim saygıyla sanatsal bir sınır halini almış Ceylan filmlerine olan gerçek his ve deneyimini ifade edememe tabusu, ortaya çıkan söz konusu fenomen aracılığıyla çoğunlukla gençler arasında yıkılmış oldu.

Özeleştiri Kültürü

Aynı tabu sadece izleyicilerde değil, görüldüğü kadarıyla aktörler için çok daha geçerli hale gelmişti. Ana akım sinemaya öteden beri süregelen eleştirileri ve tevdi edilen uluslararası ödüller, Ceylan sinemasını aktörler için bir kez olsa dahi çıkılması gereken hac yolculuğu haline getirdi. Yönetmenin sette aktörlere oyunculuk dersi verdiği anlar medyada yer almış ve oldukça ilgi çekmişti. Bu anların kayda alınıp sonrasında servis edilmesi belli ki Ceylan'ın bir projesi ve bir yanıyla kendi sanatsal yaklaşımının belirli kriterleri barındırdığının aktörlere yönelik kanıtı ve uyarısı niteliğindeydi.

Ceylan'ın öğreticilik kazanan bu çalışma biçimi, aktörlük disiplininden gelmeyenler ya da genç oyuncular için eğitici ve heyecan verici bir deneyim olarak karşılanmış olsa da sonrasında basına verdikleri açıklamalardan kıdemli aktörlerin asıl ustalığının, yönetmenliği aşan bu tavra gösterdikleri sükûnet olduğu anlaşılıyordu. Tüm bu olgu ve süreçler Ceylan'ın sanat profesyonelleri arasında tabu haline gelmesini perçinledi.

Bahsettiğimiz gibi, insanın kendisiyle yüzleşmesine, zayıflıklarını deneyimleyerek itiraf etmesinin önüne geçen tüm tabulara karşı Ceylan'ın duruşunu en azından eserleri aracılığıyla okuyabiliyoruz. Ve herhangi bir tabu benzerinin toplum şöyle dursun, Kış Uykusu'nda fazlasıyla karikatürize ederek kendini gösterdiği biçimde, sanatçıları da içine almasına olan tepkisini görebiliyoruz. Sanatını genel hatlarıyla neredeyse bu eleştiri üzerine inşa etmişken böylesi bir tabuyu kendi sanatı hakkında hem de kendi elleriyle yaratmış olmanın trajedisini son dönemde fazlasıyla duyumsadığını anlıyoruz.

Dolayısıyla olgu halini alan 'Nuri Bilge Ceylan Sineması' fenomeninin, bu anlamda kendisini de biraz olsun rahatlatmış olduğu görülüyor. Aslında "Yolda" sergisi açılışında karşılaştığı manzara ve kalabalığın ünlü yönetmenin yüzünde yarattığı, görmeye pek alışık olmadığımız neşe ve keyif kadar, bu rahatlamanın projenin kendisi temelinde de okunduğu değerlendirilebilir.

'Yolda' Portre Fotoğraf Sergisi

Öncelikle ana akıma, dolayısıyla popüler olana bu denli mesafeli Ceylan'ın ticari bir galeride sergi serisine devam kararı almış olması, söz konusu rahatlamanın başlı başına bir göstergesi durumunda. Projede yer alan fotoğrafların yıllara yayılmış, farklı dönemlerden olsa da birer portre — yani belirlenmiş, düzenlenmiş pozlardan seçilmiş olması — doğallığın arayışıyla eserler vermiş Ceylan için söz konusu rahatlamanın yaşandığı kırılma anını bir anlamda temsil ediyor.

Aynı etki, portre fotoğrafların dijital çağın ana akımına uygun, kare ölçülerde ve popüler olanı çağrıştıran alttan yüksek paspartulu polaroid baskı tercihlerinde kendini fazlasıyla hissettiriyor. Sergi açılış etkinliğinin manzarası olarak bahsettiğimiz gençlerin ortaya çıkan öz çekim biçimleri, 'Nuri Bilge Ceylan Sineması' fenomeni hakkında fazlasıyla veri içeriyor. Gençlerin çoklu öz çekim taleplerine Ceylan'ın kayıtsız kalmayıp, üstelik çağın akımlarına neredeyse uygun pozlar verişi, bu fenomenin olumlu sosyal etkilerini görünür kılıyor.

İlk günden beri aktif olmadığı, kimi beyanlarında açıkça hedef aldığı sosyal medyada filizlenen 'Nuri Bilge Ceylan Sineması' fenomeniyle bu tabunun aşılmış olması, Ceylan'ın da bu mecrayı yeniden değerlendirmesini gerektirmiş olabilir. İfade ettiğimiz biçimde bu mecra etki ve kapsamını o denli genişletti ki yaşamın çoğu alanına zaten tepkili olan Ceylan, belki de bu etkiyi artık görmezden gelemedi. Hiçbir şey yapamıyorsa bile en azından bunu yapabilmesini öteden beri umduğu sanat yerine, sosyal medyanın toplumsal kimi alışkanlıkları ümit ettiği alanlarda dönüştürüyor oluşuna Ceylan'ın hisleri nedir? Bunun yansımalarını belki de bundan sonraki çalışmalarında daha fazla görebileceğiz. Ama en azından bu dönüşüme, yaşamın kimi alanlarına göstermesine alıştığımız direnç yerine işbirliği yapmaya başlamış olması, öncelikle kendisi ve onu takip eden genç sanatçıları bundan sonra oldukça özgürleştirecektir.

Nuri Bilge Ceylan, "Yolda" sergisi 23 Şubat 2025 tarihine kadar Dirimart Dolapdere Galerisi'nde izlenebilir.