Bentderesi
Bentderesi, Ankara Kalesi ile Hıdırlıktepe arasında uzanan bir vadinin adıdır; bugün aynı adı taşıyan cadde, o vadinin üzerine dökülmüş asfalttır. Altındağ sınırları içindeki bu hat, Hatip Çayı'nın kenti kestiği yerdir ve semtin adı, çayın ova ile buluştuğu noktada Roma döneminde kurulduğu kabul edilen su bendinden gelir. Ankara'nın kayıp coğrafyasını tek bir noktada görmek isteyen için burası en açık örnektir: şehir burada bir dereyi kaybetmedi, üstünü kapattı.

Bent yüzyıllar boyunca hem üretimin hem eğlencenin merkeziydi. Esnaf, suyu İvgın denen düzeneklerle atölyelerine yönlendiriyordu; başta deri işleyen tabaklar olmak üzere suya bağlı bütün zanaatlar bu düzenin çevresinde toplandı, semte adını veren bent de buradan doğdu. Vadi tabanı ise yirminci yüzyılın başlarına kadar Ankaralıların serinlemek ve kır sofrası kurmak için indiği bir mesireydi. Cumhuriyet'in ilk on yıllarında su, Ankara için bir kamusal değerdi: kentin bataklıkları ıslah edildi, 1943'te Gençlik Parkı açıldı ve şehir suyunu görünür kılan mekânlar kurdu. Ne var ki 1940'lardan itibaren hızlanan kırdan kente göç dalgası vadinin yamaçlarını gecekonduyla doldurdu ve buradaki kamusal kullanım aşama aşama eridi.
Kırılma noktası Eylül 1957'de geldi. Elmadağ ve Kayaş yönünden gelen sel suları setleri aşarak Bentderesi ve çevresini vurdu; yüzlerce ev yıkıldı, can kaybı ağır oldu. Bunun ardından şehrin su politikası tersine döndü: dereyi yaşatmak yerine gömmek. Devlet Su İşleri'nin menfez çalışmasıyla 1958'den itibaren Hatip Çayı havzası betonarme kanalların içine alındı ve üzeri yola dönüştürüldü. Dere yok olmadı, sadece görünmez oldu.
Bugün Bentderesi Caddesi'nde yürürken vadinin kendisini değil izini görürsünüz: iki yandaki yamaçların dikliği, sokakların ani kot farkları, kalenin yukarıdan bakışı. Caddenin hemen yanında Ankara Roma Tiyatrosu var; 1982'de bir inşaatın temel kazısında bulunmuş, 1982-1986 arasında kazılmış ve 1992'de arkeolojik sit alanı olarak tescil edilmişti. 2005'ten itibaren Aktaş başta olmak üzere çevredeki mahalleler kentsel dönüşümle aşama aşama yıkıldı ve yeniden yapıldı; Aktaş'ta dönüşüm öncesi yaklaşık bin sekiz yüz olan nüfusun yeni yapılarla üç bine çıkması öngörülüyordu. Yani buradaki katman yalnız Roma ve Osmanlı değil, son yirmi yılın izi de taze. Kaleye çıkmadan önce aşağıdan bir tur atın; şehrin neyi kaybettiğini ancak vadinin dibinden anlarsınız.
Anılarda Bentderesi
Yazarların ve tanıkların anlattıkları. Her anı anlatanın adıyla, okuduğumuz kaynağın sayfasıyla.
Uzgören'e göre 1950'lerde dere yolla kapatılırken çevresinde gecekonduyu önlemek için yüksek apartman blokları yapıldı. Güven Dinçer Ulus'un ihtisas çarşılarını sayarken odun ve kömür satan mahrukatçıları Bentderesi'ne yazar.
Halide Edip Verona Müzesinde adlı yazısında Verona'daki bir manzaranın ona Ankara'daki bir vadiyi hatırlattığını anlatır. Bu vadi söğüt gölgeleri altında bazen yeşil, bazen duru akan, loş ve dar bir geçittir. Hatice Gündoğan bu vadiyi Bentderesi sayar.
Alıntı Halide Edip Adıvar, Verona Müzesinde, Dağa Çıkan Kurt. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 407.
Aka Gündüz'ün Çapraz Delikanlı romanında Okan Bentderesi'nde taraçası camekanlı, üç odalı, küçük ve zarif bir evde oturur.
Edebi eserden. Aka Gündüz, Çapraz Delikanlı. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 365.
Aka Gündüz'ün Üvey Ana romanında Emin Bey Ayvalı bağlarından Sarıkışla köprüsüne yürür ve Bentderesi köprüsünde boş bir taksi bulur.
Edebi eserden. Aka Gündüz, Üvey Ana. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 367.
Sadri Ertem'in bir hikayesinde Samanpazarı eski evleri, eğri büğrü sokakları ve kahveleriyle eski bir Anadolu şehridir. Bentderesi ise küçük bir kasaba izlenimi verir.
Edebi eserden. Sadri Ertem, Dünya Şaheserleri Antolojisi hikayesi. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 410.
Selahattin Refik Bey'in mobilya fabrikası
Bent Deresi'nde, Taş Köprü'nün yakınındaydı
Tanyer'e göre Selahattin Refik Sırmalı'nın mobilya fabrikası 1928'de Bent Deresi'nde, Toygar Köprüsü diye de bilinen ve sonradan yıkılan Taş Köprü'nün yakınında kuruldu. Selahattin Refik Bey başkentteki bazı kamu binalarının iç döşemesini yaptı. 1933 başında fabrikayı devredip İstanbul'a taşındı. 1934'te İnkılap Sanat Sergisi'nin tabloları sergiden önce fabrikanın atölyelerinden birinde bekletildi.
Fabrika kurulduğu yıllarda gazetelere “San'at öğrenmek istiyenlere” ilanı verdi. İlana göre fabrikada mobilyacılık öğrenmek üzere 12 ile 18 yaş arası on beş erkek çocuğu alınacaktı, istekliler velileriyle fabrika müdürlüğüne başvuracaktı. Aynı günlerde verilen bir başka ilan yirmi marangoz ve on çırak arıyordu.
Alıntı Fabrikanın gazete ilanları, Tanyer aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Turan Tanyer, 2021, s. 358.
Fabrika 1932'de gazeteye verdiği ilanlarda yeni kurduğu atölyede otomobil tamiri ve tabanca boyası yapmaya başladığını duyurdu. Karyola bölümü somyeli, emaylı demir karyola üretmeye başlamıştı, ilk ürünler 1 Nisan'da mağazada sergilenecekti. İlan karyolaları “Çok zarif çok sağlam çok ucuzdur” diye tanıtıyordu.
Alıntı Fabrikanın ilanları, Hakimiyeti Milliye, 1932, Tanyer aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Turan Tanyer, 2021, s. 361-362.
Fabrikada hamallık yapan Kırşehirli Cuma atölyede bekletilen sergi tablolarına bekçilik ediyordu. Yerde bulduğu boş kağıtlara ressamların boyalarıyla resimler yaptı, ressamlar bunu anlayınca onu azarladı. İsmail Hakkı Oygar araya girip “Cuma'yı boyalar ve kağıtlarla oynamaya teşvik eden benim” dedi.
Tanıklık Mekki Sait Esen'in röportajı, Tanyer aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Turan Tanyer, 2025, s. 365-366.
Bu bölümün kaynakları
- Hatice Gündoğan. Atatürk Devri Türk edebiyatında edebî çevre ve konu olarak Ankara (1920-1938). Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı. 2018. Kaynağa git
- Turan Tanyer. Ankara Ansiklopedisi- 8. Kebikeç: İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, Sayı 51 (2021), s. 347 vd. 2021. Kaynağa git
- Turan Tanyer. Ankara Ansiklopedisi - 12. Kebikeç: İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, Sayı 60 (2025), s. 351 vd. 2025. Kaynağa git
- Günce Uzgören. Conservation of Architectural Heritage in Atatürk Boulevard in Ankara. ODTÜ, Kültürel Mirası Koruma yüksek lisans tezi. 2019. Kaynağa git
- Güven Dinçer. Ulus’tan Samanpazarı’na Anafartalar Caddesi’nin Öyküsü. İDEALKENT, Cilt 5, Sayı 11, s. 36-60. 2014. Kaynağa git
Klemens'in Ankara kaynak taramasından derlendi. Konum ve tarihler ikinci bir kaynakla sınandı.
Bu çevrede artık olmayan mekanlar
Edebiyat tarihinde adı geçen, bugün yerinde olmayan yerler. Haritada iz halkasıyla duruyorlar.
- Hilmi Baba · 1956 öncesi · yaklaşık 250 m
Ziyaret bilgileri
- Giriş
- Açık kamusal alan; giriş serbest ve ücretsiz.
Nasıl gidilir
Ulus'un kuzeydoğusunda, kalenin eteğindedir. Ulus metro istasyonundan çıkıp Anafartalar ve Hisarparkı yönünde yaklaşık 10-15 dakika yürüyerek ya da kale kapısından aşağı inerek ulaşabilirsiniz.
- İlçe
- Altındağ
- Kızılay'a uzaklık
- kuş uçuşu 2,7 km
- En yakın raylı istasyon
- ASKİ (M4), kuş uçuşu 1,0 km
Mesafeler kuş uçuşu ölçülür; yürünecek yol daha uzundur.
Bu mekan bir rotanın durağı
Tek bir yeri değil, o yerin içinde durduğu hikayeyi yürümek için.
Biliyor musunuz
- 1.Semtin adı, Hatip Çayı üzerine Roma döneminde kurulduğu kabul edilen su bendinden gelir.
- 2.Esnaf, dere suyunu atölyelerine İvgın adı verilen düzeneklerle yönlendiriyordu; bent en çok deri işleyen tabakları besliyordu.
- 3.Ankara Roma Tiyatrosu 1982'de bir inşaatın temel kazısı sırasında bulundu ve 1982-1986 arasında kazıldı.
Ziyaretçi ipuçları
- •Ziyareti tek başına değil, Ankara Kalesi ve Roma Tiyatrosu ile birlikte planlayın; üçü yürüme mesafesinde.
- •Vadiyi anlamak için yukarıdan bakın: kale surlarından ya da Hıdırlıktepe yönünden çukurun izi çok daha net okunur.
- •Gitmeden önce vadinin kapatılmadan önceki fotoğraflarına bakın; eski görüntülerle bugünkü caddeyi karşılaştırmak ziyaretin yarısıdır.
- •Bölge akşam saatlerinde tenhalaşır, gündüz gezmek daha rahattır.
Sık sorulanlar
- Bentderesi neresi, hangi ilçede?
- Ankara'nın Altındağ ilçesinde, Ankara Kalesi ile Hıdırlıktepe arasındaki vadi hattıdır. Bugün bu hat üzerinde Bentderesi Caddesi uzanıyor.
- Bentderesi'nde dere hâlâ akıyor mu?
- Su ortadan kalkmadı, betonarme menfezlerin içine alındı. Yani dere yüzeyde görünmüyor ama caddenin altından akmaya devam ediyor.
- Dere neden kapatıldı?
- Eylül 1957'deki büyük sel felaketinden sonra. Elmadağ ve Kayaş yönünden gelen sular setleri aştı, yüzlerce ev yıkıldı. Devlet Su İşleri'nin çalışmasıyla 1958'den itibaren Hatip Çayı havzası kapalı kanallara alındı ve üzeri yola dönüştürüldü.
- Bentderesi'nde görülecek ne var?
- Vadinin kendisi kapalı ama topografyası okunuyor. Hemen yanı başında Ankara Roma Tiyatrosu, yukarısında Ankara Kalesi ve Hıdırlıktepe var; bölge kale turunun doğal bir parçasıdır.
- Bentderesi adı nereden geliyor?
- Roma döneminde Hatip Çayı üzerine kurulduğu kabul edilen su bendinden. Bent, suyu tutup yönlendirerek su isteyen esnafı, özellikle deri işleyen tabakları besliyordu.
Bu yer şu listelerde
Yakındaki benzer yerler
Ahi Yakup Camii
Hacı Bayram'ın hemen doğusunda, kitabesine göre 1392'de onarılan küçük Ahi mescidi. Mihrabında bir kase gömülü.
TarihiAbdülkadir İsfahani Mescidi
Bentderesi'nde 1570 tarihli küçük mescit. Aşı boyalı nakışlarla süslü ahşap tavanı 17-18. yüzyıldan.
TarihiAugustus Tapınağı
MÖ 25-20, Res Gestae'nin en iyi korunmuş kopyası.
TarihiHacı Bayram Veli Camii
1427-28'de zaviye olarak kuruldu; Augustus Tapınağı'nın duvarına bitişik. Bahçesinde Hacı Bayram Veli'nin türbesi.
TarihiAntik Roma Tiyatrosu
MS 1-2. yy, Ankara Kalesi eteklerinde.
TarihiEski Ankara Hükümet Konağı
Vali Abidin Paşa'nın girişimiyle yapılan, 1897'den 2019'a kadar Ankara Valiliği olarak kullanılan konak.
Bu sayfa son olarak 13 Ekim 2026 tarihinde elden geçti. Ziyaret saatleri ve ücretler değişebilir; gitmeden önce kurumun kendi duyurusuna bakmanızı öneririz.
Kaynaklar: tr.wikipedia.org, ticarihayat.com, sonsoz.com.tr, ankaratarihi.blogspot.com
Konum verisi © OpenStreetMap katkıcıları, ODbL lisansıyla.
Bilgi eskimiş ya da konum yanlış mı? Bize yazın, birkaç gün içinde bakarız.