💧Görünmez Şehir: Kayıp Sular

Kavaklıdere semtinin adı, bir zamanlar burada kavak ağaçlarının gölgesinde akan dereden gelir. Çankaya Köşkü yakınından doğan bu dere, Seğmenler Parkı'ndan geçip bugünkü Tunus Caddesi boyunca kuzeye, İncesu Deresi'ne akıyordu. Bugün Seğmenler Parkı'nda hâlâ açıkta akıyor, parkın alt ucunda menfeze giriyor. Kuğulu Park'ın altından geçip Tunus Caddesi'nin altında İncesu menfezine kavuşuyor.

1940'lı yılların fotoğraflarında, bugünkü lüks butiklerin olduğu yerde kavak ağaçlı bir dere kıyısı görürsünüz. Semt, bağ evleri ve meyve bahçeleriyle kaplıydı: 'Kavaklıdere şarabı' bile üretilirdi. Derenin yeraltına alınmasıyla birlikte semtin karakteri tamamen değişti; pastoral bir köy mahallesi, başkentin en kozmopolit bölgesine dönüştü. Göletin başında otururken, ayaklarınızın altında binlerce yıldır akan suyun hâlâ yoluna devam ettiğini düşünün: görünmeyen dere, Ankara'nın gizli damar ağıdır.

1950'lere kadar Ulus'un tam ortasında bir vadi uzanıyordu: Bent Deresi. Şelalelerin aktığı, değirmenlerin döndüğü, halkın serinlediği bu vadi, 1957 selinin ardından dere menfeze alınıp üzeri kapatılarak caddeye dönüştürüldü.

Eski fotoğraflarda vadinin iki yakasındaki evler, bir İtalyan kasabasını andırır: Ankara'nın bu yüzü tamamen unutulmuş. Derenin akışının hızlandığı başlangıç kesiminde 1940'larda bir değirmen kurulmuş, tahıllar burada öğütülmüştü. Bugün Bentderesi Caddesi'nde yürürken ayaklarınızın altında hâlâ su akıyor, yağmurlu günlerde mazgallardan gelen çağıltıyı duyabilirsiniz. Bu kayıp vadi, Ankara'nın doğayla kopan ilişkisinin en dramatik sembolüdür. Eski haritalarla caddeyi karşılaştırın, vadinin izini sokaklardaki hafif eğimden hâlâ sürebilirsiniz.

Roma Hamamı'nın yeraltında saklanan hipokaust sistemi, antik dünyanın en sofistike su ve ısıtma mühendisliğinin Ankara'daki kanıtıdır. Küçük tuğla sütunlar üzerine oturtulmuş döşemenin altından sıcak hava dolaştırılarak caldarium (sıcaklık bölümü) ısıtılırdı.

Su, özel kanallarla hamama getirilir, ısıtılır ve atık su ayrı bir sistemle tahliye edilirdi: Roma'nın temiz su ve pis su ayrımı, modern kanalizasyonun öncüsüdür. Kayıp Sular rotasının bu durağında, Ankara'nın su mühendisliği tarihinin en eski katmanını görüyorsunuz. Hipokaust tuğlaları arasında eğilip bakın, 1.800 yıllık hava kanalları hâlâ açık, sanki yarın tekrar ateş yakılabilirmiş gibi. Romalılar günde kişi başı 500 litre su tüketirdi; bu devasa hamam, şehrin su altyapısının ne denli gelişmiş olduğunu kanıtlar.

1222'de Sultan I. Alaeddin Keykubad tarafından yaptırılan Akköprü, 800 yıldır ayakta duran 7 kemerli Selçuklu köprüsüdür. 79,74 metre uzunluğundaki köprü, Ankara Çayı üzerinde İstanbul Yolu'nun en eski geçiş noktasıydı. Kesme taş kaplamalı ayaklarındaki üçgen mahmuzlar, suyun akışını yönlendirmek için tasarlanmıştır.

Selçuklu mühendisleri su dinamiğini ustaca anlamışlardı: mahmuzlar sel sularını yararak köprü ayaklarına binen basıncı azaltır, 800 yıl ayakta kalmasının sırrı bu. Bir zamanlar köprünün altından gürül gürül akan Ankara Çayı, bugün ince bir dere halinde. Kemerler arasından geçen ışığı izleyin, yüzyılların patinası her taşta okunur. Bu köprü, Ankara'nın kayıp sularının en görkemli tanığıdır.