İnsan gözü kırmızıyı milyonlarca yıl önce meyveleri seçmek için keşfetti; sanat ise onu tutkunun, gücün ve tehlikenin dili yaptı. Kırmızının psikolojisine ve sanattaki yolculuğuna yakından bakıyoruz.
Heyecanın ve tutkunun temsili, iştahın kamçısı, gücün rengi: Kırmızı.
Etrafımıza hızlıca baksak fark ederiz ki kırmızı sürekli olarak bizi uyarır. Trafik ışıkları ve işaretleri, ünlü zincir restoranların logoları, film afişleri; yani dikkatimizi almak isteyen tüm uyaranlar bize kırmızı aracılığıyla seslenir. Bugün yaşamımızın en dikkat çekici yerinde bulunan kırmızı rengin insanın dikkatini çekmesi hiç de yeni bir durum değil. Tarih öncesi mağara resimlerinden beri insanlar kırmızı rengi kasıtlı olarak kullanıyor. Kırmızı, insanın sanatla ve soyut düşünmeyle ilişkisinde öyle eski bir yere sahip ki, 40 bin yıl önceki mağara resimlerinde dahi kullanılmış. Merak etmeden duramıyor insan; nasıl olup da bu renk böylesine canlı, dikkatimizi böylesine cezbediyor binlerce yıldır?
Sanatın Kırmızısı
Sanat yolculuğumuza kırmızının eşlik etmesi tesadüf değil çünkü kırmızı demir oksit yeryüzünde en bol bulunan minerallerden biri. Toplamak için teknoloji ya da büyük bir çaba gerektirmez, bol olması sebebiyle taşımaya gerek duyulmaz. Dolayısıyla mağara resimlerini icat eden avcı toplayıcılar için ideal. Belki mağara resimlerini boyayanlar bilmiyordu ama aynı zamanda bu kırmızı, çok da uzun süreler dayanır; bu kırmızı boya ışıktan, nemden ve dolayısıyla zamandan diğer renklere kıyasla daha az etkilenir. Bu sebeple hâlâ aynı heyecanla parlayan bu renkleri görebiliriz.
Ancak kırmızı, yalnızca ulaşılabilirliği ve dayanıklılığı sebebiyle hayatımızda değil. Doğada kırmızı genellikle tehlikelerle birlikte görülür. Kanın rengidir, yaralanmayı ve avlanmayı akla getirir. Hayvan ve böceklerin savunma mekanizmasıdır; bu canlılar zehirli olduğunu ya da tadının kötü olduğunu avcılara duyurmak için kırmızı renk kullanılır. Yakıp yok etme gücüne sahip ateşin de rengi kırmızıdır. Bir başka deyişle hızlı fark edilen, tehlikeyi ilan eden ve savunma gerekliliğini akla getiren renk olagelmiştir. Belki de böylece insanlar nesiller boyunca kırmızı ile tehlikeyi, gücü, öfkeyi eşleştirmiştir ve mağaralardan başlayarak kırmızıyı bu bağlamda sanatına yansıtmıştır.
İnsanın İçinden Yükselen Kuvvetin Rengi
Beklendik olsa da ilginçtir ki kana rengini veren kırmızı aynı zamanda kan akışını hızlandırır, heyecanın, adrenalinin de rengidir. Bu tepki tesadüfi değil: göz, kırmızıyı algıladığında bu sinyal beyinde amigdala ve hipotalamus gibi duygu ve tehdit değerlendirmesiyle ilgili bölgelere hızla iletilir. Vücut, bilinçli düşünce devreye girmeden önce bile harekete geçmeye başlar. Araştırmalar göstermektedir ki gerçekten de kırmızı rengi görmek veya giymek vücudun kan basıncını, metabolizma hızını, kalp atışını hızlandırır. Bu hız ise vücudun enerjisinin de yükselmesine sebep olur. Vücudumuzda daha hızlı dolaşan kan ise diğer zamanlardan daha kırmızı, dolayısıyla daha sağlıklı görünmemize sebep olur. Kırmızının; öfkenin ve iştahın, gücün, dominantlığın, hırsın simgesi olması da buradan kaynaklanmaktadır.
Bu gücün en net örneklerinden biri, Osmanlı, Safevi ve Babür minyatürlerinde kullanılan kırmızı renktir: Saray sahnelerinde, padişahların giysileri güç ve ihtişamı vurgulamak için sıkça kırmızı ile canlandırılmıştır. Bu demektir ki kırmızı güce dair namını vücudumuzun ta kendisinden cesaret alarak üstlenmiştir.
Dahası, kırmızı rengin gerçekten de psikolojik bir üstünlük olduğu ilginç bir araştırmada raporlandı: 2004 Atina Olimpiyatları'ndaki boks, güreş ve tekvando müsabakalarında kırmızı forma giyen sporcuların, mavi giyenlere kıyasla, anlamlı ölçüde daha sık galibiyet elde ettiği belirlendi. Genelgeçer bir kesinlik söz konusu olmasa da bilim insanları bunu, kırmızının hayvanlar aleminde de baskınlık sinyali olmasına bağlıyor.
Gözün Hafızası, Fırçanın İzi
Kırmızı yaşamımızla o kadar iç içe ki... İnsan gözü, milyonlarca yıl önce tehlikelere dikkat çeken kırmızıyı ve renkli meyveleri daha iyi seçebilmek için adapte oldu. Diğer memelilerden farklı olarak insan, bazı diğer primatlarla birlikte üç renk reseptörü üzerinden renkleri algılar. 30-40 milyon yıl önce primatlar, kırmızı-yeşil ayrımını mümkün kılan bir mutasyonla meyvelerin renklerini daha iyi seçebilmeye başlamış ve beslenme açısından önemli bir avantaj kazanmışlardır.
İnsanın doğasında bu kadar derinlerde yer alan bu renk, sanatta da kendine elbette mağara resimlerinden daha derin anlamlar bulacaktı. Kanın, tehlikenin, gücün temsili bu renk, kültürlerde ve sanat eserlerinde tarih boyunca büyük yer edindi. Dinî tasvirlerde kurban edilmenin rengi oldu; şehitlerin, azizlerin kıyafetlerini süsledi. Acılı annelerin, çile çeken peygamberlerin duygularını tuvallere yansıttı. Şeytanın, cehennemin ipuçlarını taşıdı. Hristiyan sanatının Rönesans ve Barok dönemlerinde kutsal aşk, kurban ve kanı temsil etti. Caravaggio'nun "İsa'nın Mezara Konuluşu" tablosunda kırmızı, şiddete ve fedakarlığa eşlik etti. Titian'ın kızıl pigmentleri ise yüzyıllar boyunca "Titian kırmızısı" olarak anılacak kadar özgün bir iz bıraktı. Sanatın zaman çizgisinde ilerleyerek ekspresyonizme ulaşıldığında ise kırmızı renk kaygı, öfke ve iç yoğunluğu ifade etti. Edvard Munch'un "Çığlık" tablosundaki kızıla çalan gökyüzü huzursuzluğu ve gerilimi izleyiciye sunar.
Henri Matisse'in 'Kırmızı Oda' tablosunda mekanın neredeyse tamamını kaplayan kızıl da benzer şekilde izleyicinin mekanı algılayış biçimini sorgulatır. Kırmızı olan duvar mı, masa örtüsü mü, artık fark etmez; her şey tek bir duygusal atmosferde sunulur. Kırmızı her şeyi bir araya almış, birleştirmiş, yekpare etmiştir. Meyveleri seçebilmek için evrilip değişen görüş sistemimiz, geldiğimiz noktada adeta kırmızı ile büyülenir ve bütünleşir.
Tutku ve Adanmışlığın Temsili
Ne var ki böylesine canlı ve dikkat çeken bu renk her zaman öfkenin ve tehlikenin temsili olmadı. Aynı zamanda tutkunun ve adanmışlığın da temsili oldu. Mark Rothko'nun kızıl renk bloklarından oluşan tuvalleri tam da bunu yapar; insanı ne öfkelendirir ne korkutur. Onun yerine izleyeni derin bir sessizliğe, neredeyse spiritüel bir tefekküre çağırır.
Benzer şekilde Anadolu’da ve İran’da dokunan halılarda kırmızı genellikle bereket, yaşam gücü ve koruma anlamını taşıyagelmiştir. Bazı Türkmen ve Anadolu geleneklerinde kırmızı "kem gözden koruma" işleviyle de ilişkilendirilir. Kırmızı rengin bu coğrafyadaki etkisi sınırlarını aşmış, 16. yüzyıl ve sonrasında Avrupa’da da “Türk kırmızısı” akımını yaratmıştır. Halılarda ve çinilerde yaygın olarak kullanılan bu renk, o kadar kendine özgü ve canlıydı ki, taklit edilmesi için yıllarca uğraşılmasına rağmen hiçbir zaman tam anlamıyla yakalanamadı.
Diğer yandan bu renk, romantik olarak insanlara çekici gelmesi bakımından aşkın da rengidir. Tartışmalı da olsa, Psikolog Andrew Elliot'ın araştırmaları, kırmızı giyen insanların karşı cinse daha çekici göründüğünü raporlar. 'Kırmızı elbise etkisi' olarak bilinen fenomen, kanın ve heyecanın renginin insanlara neden çekici geldiği sorusunun peşindedir.
İlginçtir ki aynı araştırmacının başka bir çalışması, kırmızının tam tersi etkisini gösteren bir tartışmayı da başlatır: Elliot, sınav kağıtlarındaki kırmızı kalem izlerinin, öğrencilerin performans algısını olumsuz yönde etkileyebildiğini savunur. Çünkü zihnimiz kırmızıyı istemsizce tehlike ve kaçınma ile ilişkilendiriyor gibi görünüyor. Yani aynı renk, bağlamına göre bizi ya kendine çekiyor ya da bizi ondan kaçırıyor. Kırmızı tehlike mi yoksa tutku mu ikileminde düşünüldüğünde, her ikisi de sonucuna ulaşmak kaçınılmaz oluyor: Kırmızı algılarımızı ve duygularımızı harmanlayıp coşturuyor ve kendi potasında eritiyor.
Öyle ya, kırmızı bazen geçilemeyen çizgi, tuvalde fırça, elbisede kumaş oluyor. Aynı zamanda dilde kırbaç, omuzlarda kudret, notada aşk olur sarıp sarmalıyor bizi. Tutkunun ateşi oluyor, içimizde bir aleve dönüşüp taşıp gidiyor içimizden.
Bu harmoniyi belki en derinden yaşayan sanatçı Kandinsky idi. Kandinsky, duyuların birbirine karışmasına yol açan sinestezi hastalığına sahipti. Bu sebeple kırmızıyı sadece görsel olarak değil aynı zamanda bir ses, bir hareket ve bir fiziksel sıcaklık olarak da eş zamanlı deneyimliyordu. Kandinsky'nin inancına göre hiçbir renk kırmızı kadar geniş bir tonlama yelpazesine sahip değildir ve belki de bu yüzden kırmızı hepimiz için hem tehlikenin hem tutkunun, hem korkunun hem aşkın rengi olmayı başarabilmiştir ve bizi binlerce yıldır kucaklamaktadır.
Kaynakça
Hill, R. A., & Barton, R. A. (2005). Red enhances human performance in contests. Nature, 435(7040), 293-293.
Elliot, A. J., & Niesta, D. (2008). Romantic red: red enhances men's attraction to women. Journal of personality and social psychology, 95(5), 1150.
Elliot, A. J., Maier, M. A., Moller, A. C., Friedman, R., & Meinhardt, J. (2007). Color and psychological functioning: the effect of red on performance attainment. Journal of experimental psychology: General, 136(1), 154.