Sesli şiir geleneğine Ahmet Haşim poetikası çerçevesinde bir bakış.
“Hâşim, alev kelimesinin eski harflerle yazılışında sahici alevi hatırlatan bir sihir bulurdu.”
(Orhan Veli Kanık)
“Zamandan önceki zamanlarda, şiir ve din, bilim ve büyü, şarkı ve dans bir ve aynı şeydi.”
(Octavio Paz)
Merhabalar,
Müstesna dergimizin bu ayki bülten teması “ses” olunca, bu bahaneyle, sesin en güzel hallerinden biri olan şiirden bahsetmeyen bir yazısız olamazdı buralar.
O zaman, başlayalım!
Heykel ve resim nasıl görme ile ilişkili ise, şiir de duyma ile ilişkilidir. Şiir sözlü geleneğin bir ürünüdür ve bugün her ne kadar okunmak için yazılsa da köklerinde liriktir. Seslendirilir ve sözlü olarak yeni nesillere aktarılır. Bu sözlü gelenek, müziksel elementlerin insanı etkileme gücü göz önüne alındığında sıkça büyü, efsun ve tılsım kavramları ile bağdaşlaştırılmıştır.
Şair ve büyü kelimelerini yan yana getirdiğim vakit ise saf şiirin Türk edebiyatındaki temsilcisi o şair girer kadraja:
Ahmet Haşim!
Ahmet Haşim ki Abdülhak Şinasi onu bir sihirbaza benzetmiştir.
“….kelimeler, terkipler Ahmet Haşim’in elinde tutuşuyor, canlanıyor, yanıyor ve yenir bir ıtır ile tütüyordu.”
Kelimelerle ve aruz vezniyle öyle oynar ki çok zeki bir başın (bilirsiniz ki Haşim’in başı meşhurdur), duyması çok keyifli, bazen de kurnazlıklar dolu kelimeleri havaya saçılır. Sonra Arapça ve Farsça maddenin karışık halleriyle ve olanca ağırlıklarıyla zihnin tam içine sağlam bir iniş yapar.
Haşim’in şiiri müphem, kendisi ise ötekidir.
Yaşadığı çağdan, coğrafyadan, anadilinden tezahür eder bu ötekiliği. Belki de bu yüzdendir ki beyhude bir anlaşılma çabası içinde olmaz ve hatta bu belki de bunca ötekiliği ile anlaşılmayacağının tam idrakı içre olmasındandır. Yaşamın zalim yüzüyle çok küçük yaşında tanışmasından sanırım, Haşim sıklıkla ideal bir hayal dünyasında, doğayla, renklerle, ve envai çeşit kuşlarla beraberdir.
“Uzak
Ve mâi gölgeli bir beldeden cüdâ kalarak
Bu nefy ü hicre müebbed bu yerde mahkûmuz.”
Şiirleri "anlaşılmak için değil duyulmak için" vücut bulmuştur ve “sözden ziyade musikiye yakın”dır. Şinasi Beyefendi Ahmet Haşim’in şiirde musiki telakkisini şöyle aktarıyor. Bir gün Mekteb-i Sultani’de Ahmet Hikmet hocasından şiirde ses ve ahengin fikirden önce gelmesi gerektiğini işitiyor ve bu dersin tesirleriyle poetikasını bu argümanın çerçevesinde kurguluyor:
“Mânâ araştırmak için şiiri deşmek terennümü yaz gecelerinin yıldızlarını ra’şe içinde bırakan hakir kuşu eti için öldürmekten farklı olmasa gerek. Et zerresi susturulan o sihrengiz sesi telafiye kafi midir?
Bu şairane dizelerin özellikle de oluşturuldukları dönem bağlamında (Edebiyat-ı Cedide’nin son zamanları) eleştiri alması elbette kaçınılmazdı. Fakat bu güzel dizeleri yazan bu düşünceli başın, ciddiye alınacak bir argüman olmaksızın, alelade dizelerle, medeniyetsizce eleştirilmesi bugün bizleri düşündürmektedir. Haşim için ise, Aydede Dergisi etrafında toplanan bu kimseler salt nasipsizdir: “Edebiyattan hiçbir nasibi olmayan ve edebî hiçbir zevki bulunmayan bu ukala, saçma sapan bir hezeyan”.
Bugün bu kimselerin hiçbirinin adını bilmiyoruz. Baki kalan şüphesiz ki Haşim olmuştur. Fakat Haşim ve beraberindekileri garip bir kin ile tenkite kalkışan, Dergah dergisini bu anlamda hedefe koyanların bize bıraktığı çirkin miras ortadadır. Müphemin yerine sarahatı telkin edenle ile aşkı şairene bir tonda işleyen Haşim’e inat olsun diye, aşkı canandan vesikalı yâre indirgeyenler, felsefi ve estetik olanın yerine garipçe bir “yeni” koyuvermişlerdir. Bu “yeni” kimilerinin aykırılık heyecanlarına bir araç olmayı başarıverse de, Haşim’in ahenkli aruzlarının gökyüzünü aydınlatan şimşeklerinin yanında bir tuhaf cızırtı olarak ancak yer edinebilmişlerdir.