Rönesans deyince aklımıza Antik Yunan ve Roma'nın dirilişi gelir. Yanlış değil ama eksik: Asıl yeniden doğan insandır. Kelimenin 1550'deki doğumundan Michelangelo'nun beyin kesitine, bir düşünme biçiminin izini sürüyoruz.
Rönesans kelimesinin bir doğum günü var: 1550.
O yıl Arezzolu bir ressam ve mimar, Giorgio Vasari, Floransa'da yayımladığı sanatçı biyografilerinde resmin ve heykelin Rönesans'ı müjdeleyen Giotto'yla dirilip kendi çağında zirveye vardığını anlatırken "rinascita" kavramını kullanır. Kelimenin anlamı yeniden doğuş.
Üstelik Vasari bu hikayeyi dışarıdan anlatan biri değildi; Rönesans'ın tam içinde yaşadı, yazdığı ustaların bir kısmını şahsen tanıdı, Michelangelo'yla dostluk kurdu. Vasari, tam da "Rönesans İnsanı" diyebileceğimiz bir karakter. İlk sanatçı biyografilerini yazdığı için herkes onu ilk sanat tarihçisi ya da vakanüvis diye adlandırır ama sadece bundan ibaret değildi. Dönemin ünlü zengin ailesi Mediciler'in gözdesiydi, sarayların duvarlarını boyuyordu, Uffizi'nin binasını o tasarladı. Hatta ona ilk restoratör bile diyebiliriz: Santa Maria Novella Kilisesi'ni yeniden düzenlerken Masaccio'nun Kutsal Üçleme freski yıkılma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Vasari ünlü freski yok etmedi; 1570'te önüne bir sunak ördürüp sakladı. Fresk 1861'de, neredeyse üç yüzyıl sonra o duvarın arkasından yeniden çıktı. Yani ilk sanat tarihçisi aynı zamanda anlattığı hikayenin içindeydi: Yeniden doğuşu hem yazdı hem korudu.
Peki yeniden doğan nedir? En bilinen cevap ders kitaplarında yazar: Antik Yunan ve Roma. Orta Çağ boyunca unutulduğu varsayılan antik sanatın, mimarinin ve felsefenin diriltilmesi; sütunların, mitlerin, Platon'un geri dönüşü. Yanlış değil ama eksik bir cevap bu. Nitekim sonraki yüzyıllar kelimeyi hep bu eksiği tamamlarcasına büyüttü. Michelet 1855'te "Renaissance" deyip onu bir dönemin adı yaptı; Burckhardt beş yıl sonra İtalya'da Rönesans Kültürü'yle bu dönemi "dünyanın ve insanın keşfi" diye tarif etti ve bugün hâlâ tartıştığımız çerçeveyi kurdu; Peter Burke aynı hikayeyi saraylardan sokağa indirip sosyal tarihini yazdı. Her kuşak kendi Rönesans'ını anlattı. Ama bütün bu raflar dolusu çalışmanın altında duran soru daha yalın aslında: Bir dönemi dönem yapan nedir? Tablolar mı yoksa o tabloları mümkün kılan düşünme biçimi mi?
Asıl kırılma felsefede saklı. 1439'da kiliseleri birleştirmek için Floransa'da toplanan konsile Bizans'tan gelen yaşlı bir filozof katıldı. Georgios Gemistos Plethon, ders aralarında kentin ileri gelenlerine Platon'u anlattı. Cosimo de' Medici o konuşmalardan öyle etkilendi ki yıllar sonra genç Marsilio Ficino'ya Platon'un bütün diyaloglarını çevirtti. Oradan doğan Yeni Platonculuk, insana o güne dek kimsenin vermediği bir özgüven verdi. Pico della Mirandola'nın söylevindeki insan, doğası önceden yazılmış bir yaratık değil, kendi doğasını kendi seçen varlıktı. Akıl neredeyse tanrısal bir mertebeye yükseldi. Michelangelo Adem'in Yaratılışı'nda Tanrı'yı ve meleklerini kızıl bir örtünün içine yerleştirdi; 1990'da anatomist Frank Meshberger o örtünün bir beyin kesitiyle örtüştüğünü öne sürdü. Kadavralardan anatomi öğrenen bir sanatçı için bu bilinçli bir seçim olabilir: Tanrı insana hayatı değil, aklı üflüyordur. Bugünden bakınca bu sahne, Harari'nin Homo Deus'ta anlattığı tanrılaşma arzusunun ilk provası gibi durur.
Bir şerh düşmeden olmaz: Bu yeniden doğuş herkese değmedi. Floransalı bir dokumacının günü yine tezgah başında geçiyordu, felsefe sohbetleri onu çoğu zaman teğet geçerdi; hasadı biçen yine hasadıyla uğraşırdı. Çağın parıltısını ancak bir avuç insan deneyimledi. Ama fikirlerin huyu böyledir; bir kez bulundular mı kimsenin tekelinde kalmazlar.
Belki bu yüzden kelime çoktan çağının dışına taştı. Osmanlı Rönesansı'ndan, Kuzey Rönesansı'ndan, Harlem Rönesansı'ndan söz ederiz; bir kentin, bir sanatın, bir insanın "rönesansını yaşadığını" söyleriz. Farkında olmadan kelimeyi doğru kullanırız aslında: Rönesans bir tarih aralığı değil, aklın ve iradenin keşfedilmesidir, bu keşfin alkışlanmasıdır. Rönesans Antik Dönem'in değil insanın yeniden doğuşudur. Bir çağ adı değil, aklın vesayetten kurtulduğu bir düşünme biçimidir. Peki kendi hayatımız için bu Rönesans nerede duruyor? Aklı keşfedebildik mi yoksa başkalarının hayatlarını tekrar tekrar yaşayan makinelere mi dönüştük? Rönesans'ı anlatmayı çok severim ama her dersten sonra onu tablolarda değil önce kendi hayatımızda aramayı öneririm. İradesine, gücüne, aklına güvenen insana selam olsun.