Leonardo'nun Son Akşam Yemeği'ni Okuma Rehberi

Güzel bir günü değerlendirmek için müzede birkaç saat geçirip, çıkışta aklınızda yalnız bir iki tablonun kaldığı oldu mu hiç? Geri kalanı, hepsini görüp hiçbirini hatırlamadığımız tren penceresinden geçen manzara gibidir.

Sizi temin ederim, bunun sebebi sanata kayıtsızlığınız değil. Bakışınızdaki bir eksiklik de değil. Sebep çok daha basit: Dil bilmeden yabancılarla anlaşamadığınız gibi, tabloların lisanını bilmeden de ne anlattıklarını kavrayamazsınız. Eksik olan göz değil, yöntemdir.

Kısa bir deneme yapalım. Herkesin tanıdığı bir tabloyu alalım ve dört ayrı okumayla üzerinden geçelim. İnceleme sırası önemli, birazdan neden önemli olduğunu göreceksiniz.

Birinci okuma: Nesnel

Eserle ilk karşılaştığımızda kesinlikle yorum yapmıyoruz. Yalnız ne varsa o. Bu adımı atlamak en sık yapılan hatadır: Çoğumuz tabloya bakar bakmaz, ne gördüğümüzü tam olarak analiz etmeden, hemen anlamını aramaya çabalarız.

Bu aşamada baktığınız kişileri ve nesneleri tanıyor olsanız bile tanımıyormuş gibi davranmanız gerekir. Üç yaşındaki bir çocuk gibi: Saf ve bilgisiz bir bakış.

Önce nesneler ve figürler. Masanın sol yarısı:

• On üç kişi, tek sıra, hepsi masanın aynı yanında ve bize dönük.
• Üçerli dört öbek; ortadaki figür tek başına.
• Eller havada, parmaklar açık. Kimse yemeğe dokunmuyor.
• Kıyafetlerde mavi, yeşil, gül kurusu, hardal sarısı.
• Yan duvarlarda koyu renkli dokumalar asılı.

Şimdi sağ yarısı:

• Bir figür işaret parmağını yukarı kaldırmış, bir başkası iki kolunu yana açmış.
• Bir el masaya uzanıp bir şeyi gösteriyor.
• Masada ekmekler, madeni tabaklar, cam bardaklar; bardaklarda koyu kırmızı bir sıvı.
• Örtü beyaz; dokuma çizgileri ve katları görünüyor.
• Arkada üç pencere, en aydınlık olanı ortadaki. Dışarıda dağlar.

Bir şeye dikkat edin: Yukarıda "şarap" demedik, koyu kırmızı bir sıvı dedik. "İsa" demedik, ortadaki figür dedik. Bu adımın asıl zorluğu budur: Adlandırmak bile yorumdur. Bildiğiniz bir eserde bunu yapmak, hiç bilmediğiniz bir eserde yapmaktan çok daha zordur.

İkinci okuma: Duygusal

Şu an hâlâ hiçbir şey bilmiyorsunuz: Ne kimin yaptırdığını, ne neyi anlattığını. Bu adım tam da bu yüzden burada. Bir eserin sizde ne uyandırdığını öğrenmenin tek anı, bilgi gelmeden önceki andır.

Peki tabloya bakınca ne hissediyorsunuz?

Bizde önce bir kaos hissi uyanıyor. Masa boyunca öbekleşmiş, birbirine dönmüş, konuşan, el kol hareketi yapan bir kalabalık var. Herkes aynı anda konuşuyor gibi.

Ama tam ortada bunun tam zıddı duruyor: Tek bir figür, kimseye dönmemiş, başı hafif önde, elleri açık. Çevresinde bir boşluk var ve gürültü ona hiç değmiyor. Bir dinginlik, bir de yalnızlık.

Yani iki karşıtlık üst üste biniyor: Kalabalık ile yalnızlık, telaş ile dinginlik. Tablonun gerilimi tam da bu ikisinin aynı karede durmasından geliyor. Henüz neye baktığımızı bilmiyoruz ama huzursuz bir şey olduğunu çoktan anladık.

Bu adımın tek kuralı var: Doğru cevap yok. Sizde bambaşka bir şey uyandırdıysa o da doğrudur. Önemli olan tepkinizi bilgi gelmeden önce kaydetmiş olmanız. Birazdan o tepkinin nasıl değiştiğini göreceksiniz; asıl öğrenme orada oluyor.

Üçüncü okuma: Tarihsel

Burası biraz zahmetli, çünkü araştırma gerekiyor. Ama teknoloji çağındayız: Bir eserin fotoğrafını çekip yapay zekaya yüklemeniz bile temel bilgileri öğrenmenize yeter.

Bu eserde cevap şu: Ismarlayan Milano dükü Ludovico Sforza, yeri ise bir manastırın yemekhanesi. Tablo bir müze duvarı için değil, rahiplerin her gün yemek yediği oda için yapılmış.

Odayı görün: Sağda beyaz cüppeli Dominiken rahipler, ortada iskele, yukarıda duvarda yarısı bitmiş tablo. Bu bir atölye değil, bir yemekhane. Ve o duvar, rahiplerin masalarının tam karşısında.

Bunu bilince duvara bakışınız değişir. Rahipler her gün kendi masalarında oturup bu masaya bakıyordu. Leonardo da resmedilen odayı gerçek odanın devamı gibi kurmuş: Tavan kirişleri, yan duvarlar, ışığın geldiği yön, hepsi salonu sürdürür gibi. Yemekhane bir duvarla uzatılmış oldu.

Dördüncü okuma: Mitolojik ve dini

Son katman: Bu hangi hikaye?

Kısaca olay şu. İsa, tutuklanmasından önceki son akşam on iki öğrencisiyle sofraya oturur. Yemeğin ortasında bir cümle söyler: "İçinizden biri bana ihanet edecek." İhanet edecek olan Yahuda'dır; İsa'yı otuz gümüş karşılığında ele verecektir. Tablo, o cümleden sonraki saniyeyi gösteriyor.

Sahne dört İncil'in dördünde de var, ama dördü aynı şeyi anlatmıyor. Leonardo'nun hangisini seçtiği, tam da bu tabloyu anlamamızı sağlayan şey.

Matta ve Markos'ta İsa bir ipucu verir: "Elini benimle birlikte sahana batıran, bana ihanet edecek." Luka'da cümle daha da yalındır: "Bana ihanet edecek kişinin eli şu anda benimkiyle birlikte sofradadır." Üçünde de sofradakiler, ihanetçiyi daraltabilecek bir işaret alır.

Yuhanna'da ise İsa kimseyi işaret etmez. Yalnız "sizden biri" der ve orada bırakır. Hemen ardından şu cümle gelir: "Öğrenciler, kimden söz ettiğini anlamayarak birbirlerine baktılar."

Leonardo'nun seçtiği an bu. Tablodaki kaotik dalgalanma, ihbarcının kim olduğunu merak eden, birbirine soran, birbirini süzen havarilerin telaşıdır. Kimin ihanet edeceği belli olsaydı o şaşkınlık da olmazdı. Yahuda'nın masanın öbür yanına tek başına oturtulduğu geleneksel düzeni bu yüzden bırakmış: O düzende seyirci ihanetçiyi baştan bilir ve gerilim kaybolur.

Ellere bakın. Solda Yahuda: Bir eli para kesesini sıkmış, öbür eli sahana uzanıyor. Sağda İsa'nın eli, avuç açık, aynı sahana doğru. Matta'nın cümlesi burada bir kompozisyona dönüşmüş.

Ellerin hareketleri aynı gibi görünse de barındırdıkları duygular farklıdır: Biri gerilimden kasılmış, öbürü tevazudan açılmış. İkisi aynı kaba değiyor.

Yahuda'yı ayıran şey bir işaret değil, ışık. Masadaki yüzler arasında tam gölgede kalan tek yüz onunki. Leonardo ihaneti yazıyla değil aydınlatmayla söylüyor.

Ama dikkat: İsa'nın iki eli ekmeğe ve şaraba uzanıyor; oysa o ayin anlatısı Yuhanna'da hiç geçmez, Matta'da, Markos'ta ve Luka'da geçer. Yani Leonardo metinleri de tıpkı tabloyu kurduğu gibi kurmuş: Katman katman. Yuhanna'nın anını almış, üstüne diğerlerinin ayrıntısını bindirmiş. Eserin çok katmanlı olması bir tesadüf değil, yöntemin kendisi.

Şimdi İsa'nın başına bakın: Hale yok. Rönesans hale geleneğini bir çırpıda bırakmadı, önce doğallaştırdı; altın diskler incelip perspektife girdi. Leonardo burada son adımı atmış, haleyi tümüyle kaldırmış. Yerine ne koymuş? Mimariyi. Arkasındaki kapının kemerli alınlığı tam başının üstünde bir kavis çiziyor, en aydınlık pencere de onu çerçeveliyor. Halenin işini bir yapı ögesi görüyor.

Bir de renk: Masadaki mavilerin rastgele seçilmediğini bilmek gerekiyor. O dönemde mavi, lapis lazuli taşının öğütülmesiyle elde edilirdi ve en pahalı boyaydı; sözleşmelerde ne kadar kullanılacağı ve hangi kalitede olacağı ayrı ayrı yazılırdı. Bu yüzden mavi bir beğeni değil, bir rütbe işaretiydi: En değerli boya en önemli figüre ayrılırdı.

Şimdi başa dönün

Nesnel. Duygusal. Tarihsel. Mitolojik.

Şimdi başa dönün ve tabloya bir daha bakın. Bu çözümlemelerden önce ne hissetmiştiniz? Şimdi aynı şeyi mi hissediyorsunuz?

Aynı dört okuma her eserde işler. Sıradaki müze ziyaretinizde bir tablonun önünde durup deneyin; yarım saatinizin nasıl değiştiğini göreceksiniz. Anlamı ezberden almazsınız, kendiniz kurarsınız.

Bu dört okuma, Rönesans Okur-Yazarlığı atölyesinin de omurgasıdır.

---