Ulucanlar Cezaevi Müzesi

Ulucanlar Cezaevi Müzesi, Altındağ ilçesinde, Hacettepe Mahallesi'nde, Ulucanlar Caddesi No 63'te bulunuyor. Ulus ile Cebeci arasında kalan eski Ankara dokusunun içinde, Hamamönü'ne yürüme mesafesinde duruyor. "Ankara'da artık müze olarak kullanılan cezaevi hangisi" diye arayanların aradığı yer burasıdır: yapı 81 yıl boyunca cezaevi olarak çalıştı, sonra müzeye ve kültür sanat merkezine dönüştürüldü. Bu yüzden burayı gezmek bir bina gezmekten çok, yakın tarihin en tartışmalı bölümlerinde yürümeye benziyor.

Yapı 1923'te askeri depo olarak inşa edildi, 1925'te hapishaneye çevrildi ve Cumhuriyet'in ilk cezaevi olarak anılmaya başladı. Yer seçimi tesadüf değildi: dönemin kent planında burası şehrin kenarıydı, çevresi tarlaydı ve mahkumların toprakla çalışarak iyileşeceği düşünülüyordu. Cezaevi 2006'da kapatıldı. Altındağ Belediyesi yapıyı restore etti ve 15 Haziran 2011'de müze ve kültür sanat merkezi kimliğiyle yeniden açtı. Belediye, binanın yıkılmak yerine korunmasını Türkiye'de bir ilk olarak anlatıyor. Kent büyüdükçe eskiden şehrin kenarında kalan bu yapı, bugün Hamamönü'ne birkaç dakika, Ulus'a yirmi dakika yürüme mesafesinde bir merkez noktası oldu.

Duvarların ardından geçen isimler, cezaevinin neden bu kadar konuşulduğunu anlatıyor: Nâzım Hikmet, Yaşar Kemal, Bülent Ecevit, Leyla Zana. Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan 6 Mayıs 1972'de burada idam edildi. Yaygın bir bilgiyi düzeltmekte fayda var: Nâzım Hikmet'in Ulucanlar'da tutulduğu doğrudur, ancak "Memleketimden İnsan Manzaraları" büyük ölçüde Bursa Cezaevi yıllarının ürünüdür. Müze bu tanınmış adları anmakla yetinmiyor; adı bilinmeyen mahkumların mektuplarını, duvar yazılarını ve dönemin gazete sayfalarını da sergiliyor.

Bugün gezdiğiniz alan koğuşları, tecrit hücrelerini, müşahede odalarını, hamamı, mutfağı, görüş odalarını ve avluyu kapsıyor. Hücreler dönemin koşullarına göre düzenlenmiş, içlerine balmumu figürler yerleştirilmiş; koridorlarda ses düzenlemesi kullanılıyor, bu yüzden ziyaret küçük çocuklar için ağır gelebiliyor. Koğuşlardan birinde tanınmış mahkumlara ait kişisel eşyalar sergileniyor. Son durak avludaki infaz alanı. Müze aynı zamanda bir kültür merkezi olarak çalışıyor, avluda ve salonlarda sergi ve söyleşi düzenleniyor; yani yapı bir yandan hafızayı saklarken bir yandan da güncel kültür hayatının içinde kalıyor. Açıldığından bu yana ziyaretçi sayısı bir milyonu aştı, bu da müzeyi Ankara'nın en çok gezilen belediye kuruluşlarından biri yapıyor. Gezinin tonunu baştan bilmekte fayda var: burada estetik bir keyif değil, ağır ve düşündürücü bir deneyim sizi bekliyor. Çıkışta müzeye bitişik Ulucanlar Sanat Sokağı ve yürüme mesafesindeki Hamamönü, günü tamamlamanın doğal yolu.