Burdur'dan Aydın ve Tokat'a birçok şehrimizdeki antik kentlerden yasadışı yollarla yurt dışına çıkarılmış yüz adet kültür varlığımız Kültür ve Turizm Bakanlığının girişimleri ile yurda geri döndü ve "Kaçış Yok: Boubon" sergisinde ziyaretçiye sunuldu.
Kasım ayının ilk günlerinde Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy ve Manhattan Bölge Savcı Yardımcısı ve Eser Kaçakçılığı Birimi Lideri Matthew Bogdanos, İstanbul Arkeoloji Müzelerinde bir sergi açtılar. Adı "Kaçış Yok: Boubon".
'Kaçış Yok', çünkü Anadolu’nun zengin kültürel mirası, hepimizin bildiği gibi, yüzlerce yıldır kaçırılıyor. Ancak son yıllarda kaçırılan eserlerden çok, iade edilen eserlerimizi konuşuyor olduğumuzu gururla söyleyebilirim. Bu yüzden kaçış yok, eserlerimizin bir kısmını ısrarla kovaladık ve geri aldık!
'Boubon' adıysa Burdur’daki Boubon Antik Kenti’nden 1960’larda kaçırılan ve Roma imparatorları Lucius Verus, Septimius Severus, Caracalla ile Marcus Aurelius’a ait olan anıtsal bronz heykellere atfen verilmiş.
Boubon dışından kaçırılan ve şimdi evine dönen başka eserler de var ama Boubon heykelleri gerçekten nasıl kaçırabildiğini asla anlayamayacağımız kadar büyük boyuttalar. Boubon dışında Tokat’ın Erbaa ilçesinde yer alan Horoztepe arkeolojik alanından, Burdur’un Düver köyünden ve Aydın’daki Aphrodisias Antik Kenti'nden kaçırılan eserler de yurda döndü ve Arkeoloji Müzeleri salonlarında kendilerine yer buldular.
Ziyaretçi İçin Notlar
Toplam piyasa değeri 2,2 milyon doların üzerinde olan yüz nadide eser kurtarılarak Türkiye’ye iade edilirken bu sürecin bilimsel ve hukuki olarak çetin mücadeleler gerektirdiğini hepimiz tahmin ediyoruz. Yurt dışına kaçırılan bu eserlerin kökenini ispatlamak adına arşiv belgelerinden izotop analizlerine kadar çok yönlü bilimsel süreçler yürütüldü. Çalışmalarda emeği geçen herkese, bilhassa Bakanlığın Kaçakçılıkla Mücadele Dairesi ve Yurt Dışı Kaçakçılıkla Mücadele Müdürlüklerine bizler de teşekkür ediyoruz.
Serginin küratörlüğünü Kültür Turizm Uzmanı Egemen Batu Varol yapmış. Sergilenen eserlerin yanlarında yer alan panolarda eserlerin nasıl bulunduğu, nasıl zorlu bir mücadeleyle yurda döndüğü, eserlerin nasıl taşındığı dahil olmak üzere bilgilendirici panolar bulunuyor.
Eğer yurda dönen bu eserleri İstanbul Arkeoloji Müzelerinde ziyaret etmek isterseniz, Klasik Bina'nın ana kapısından girince sizleri zeminde bronz renkli bir ok işareti karşılayacak.
Eski Şark Eserleri kadar olmasa da müzenin bu bölümü de oldukça dolu. İstanbul'daki yegane arkeoloji müzemizin bir geçisi sergileme alanı da olmadığından eserler ne yazık ki var olan teşhirin içine 'sığdırılmış' durumdalar. Gerçi bronz heykeller, klasik binadaki mermer heykellerin yanında zaten hemen görülebiliyor. Ayrıca Boubon heykellerine turuncu zeminli bir arka plan ve yanlarına karekodlu tanıtım panoları da konulmuş. Ama küçük eserler o kadar şanslı değiller. Siz hususi Horoztepe buluntuları diye aramazsanız sizi oraya götüren bir ok da yok. Bu yüzden gözünüzü dört açarak gezmelisiniz.
İstanbul Arkeoloji Müzeleri haftanın her günü 09.00-18.30 saatleri arasında ziyaret edilebiliyor, gişe kapanış saatiyse 17.30. Sergiyi gezmek için de müzekartınızı kullanmalısınız.
Gelmişken yenilenerek geçtiğimiz aylarda yeniden ziyarete açılan Eski Şark Eserleri ve Çinili Köşk bölümlerine uğramayı da unutmayın.
Geri Aldığımız Eserlerin Arasında Neler Var?
Büyük boyutlarıyla Burdur’daki Boubon Antik Kenti’nden 1960’larda kaçırılan ve Roma imparatorları Lucius Verus, Septimius Severus, Caracalla ile Marcus Aurelius’a ait olan anıtsal bronz heykelleri ve bazı parçalanmış unsurları (baş, gövde, uzuvlar).
Yine Burdur sınırlarındaki Düver köyünden kaçırılan pişmiş toprak levhalardan 44 parça.
MÖ 6. yüzyıla yani Arkaik Döneme tarihlenen bu mimari levhalar, döneminde çatı ve dış cephe kaplaması olarak kullanılıyordu.
Düver kökenli parçalar 2022'de ABD, 2024'te Danimarka ve 2025'te Virginia Güzel Sanatlar Müzesi'nden de parça parça iade alınmıştı.
Tokat’ın Erbaa ilçesinde yer alan Horoztepe arkeolojik alanından 1953 yılında kaçak kazılarla çıkarılan ve Erken Tunç Çağı’na (MÖ 2300-2000) tarihlen 40 parça eser.
Aralarında törensel müzik aletleri, silahlar ve metal kaplar bulunuyor.
Ayrıca Aydın’daki Aphrodisias Antik Kenti'nden kaçırılan mermer Aphrodisias Portresi ile diğer bazı antik kentlerden tiyatro maskları, tanrıça heykelcikleri, madeni eserler gibi nadide parçalar da geri dönen eserler arasında yer alıyor.
Boubon Neden Önemli?
İade alınan bu eserler arasında neden Boubon adı sergiye adını verdi ve bu kadar öne çıktı derseniz, tarihine biraz bakmak gerekiyor.
Burdur’un Gölhisar ilçesinin İbecik köyünde Dikmentepe üzerinde Boubon isimli bir küçük antik kent yer alıyor. Çoğumuz adını bile duymadık çünkü erken tarihlerde, 1960’larda yapılan kaçak kazılarla ABD başta olmak çeşitli ülkelere dağılan ünlü bronz heykellerini görmemiz mümkün olmadı.
Prof. Dr. Jale İnan, 1970’lerde eserlerin izini buldu; 1990’larda yapılan kurtarma kazıları da elimizi kuvvetlendirdi. Uzun yıllar süren takip sonucu 2021’de ABD İç Güvenlik Soruşturmaları Birimi (HSI) ve Manhattan Bölge Savcılığı ile irtibat kuruldu. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kaçakçılıkla Mücadele Dairesi Başkanlığı ipin ucunu bırakmadı ve böylece pek çok Boubon eseri 2022-25 arası yurda döndü.
Böylelikle, kimi iyi niyetle kimiyse kanıtlarla her yolu kapayan Bakanlığımızın zorunda bırakmasıyla Roma heykeltıraşlığının teknik ustalığının birer nişanesi olan bronz imparator ve imparatoriçe heykelleri ait oldukları topraklara dönmüş oldu.
Vitrin içinde sergilenen diğer eserlerle karşılaştırıldığında bu heykeller oldukça büyük boyutta. Nasıl kaçırıldığını anlamak zor. Ayrıca bu eserler üzerinde hukuki ve bilimsel olmak üzere iki ayrı mücadele yürütüldü ve dünyada kültür varlıkları kaçakçılığı davalarında bir dönüm noktası sayılacak.
Eserlerin Türkiye’ye Ait Olduğunu Nasıl Kanıtladık?
Bunun birkaç yöntemi var. Arşiv malzemeleri, çizim ve fotoğraflar başlıca kaynaklar. Horoztepe buluntularının köken tespitinde Prof. Dr. Tahsin Özgüç’ün eski bilimsel çalışmaları ve kazı arşivleri temel dayanak noktası olmuş.
Basın da bilim kadar temel sağlıyor: Özgen Acar isimli bir gazeteci, kaçırılan eserler konusunu belgelerle ve tanıklıklarla sürekli gündemde tutarak uluslararası basının (The New York Times yazarları Graham Bowley ve Tom Mashberg dahil) dikkatini bu kaçakçılığa çekmiş. Rahmetle anıyoruz.
Aphrodisias Portresi'nin iadesinde ise 1976 tarihli bir olay yeri inceleme tutanağı kilit rol oynamış. Dönemin savcısı tarafından tutanağa geçirilen "Tespit edilenler dışında başka eserlerin de çalındığı anlaşılmaktadır" ifadesi, eserin yasa dışı yollarla ülkeden çıkarıldığının hukuki kanıtı sayılmış. Ayrıca Boubon bölgesindeki iade çalışmalarında, 1960'lardaki kaçakçılık faaliyetlerine tanıklık eden İbecik Köyü sakinlerinin sözlü beyanları ile eski fotoğraflar eşleştirilmiş. Yani belgeleme ve tanık gösterme çok boyutlu.
Bronz heykellerin aidiyetini kesinleştirmek adına fiziki ve kimyasal analizlerden de yararlanılmış. Mesela Marcus Aurelius heykelinin ayak kalıpları, Boubon Antik Kenti’nde bulunan taş kaidelerdeki oyuklarla birebir eşleşmiş. Bu fiziki kanıt, Almanya’daki Curt Engelhorn Arkeometri Merkezi’nde gerçekleştirilen toprak ve kurşun izotop analizleri ile desteklenmiş; metal bileşenlerin Anadolu elementleri ile uyumlu olduğu bilimsel olarak raporlanmış.
Ancak ne denli kanıtımız olursa olsun bu işin sırrı, diplomatik boyutu. Bu büyük bir operasyondu. Eser iadesinde ve uluslararası sanat piyasasında ve müzayede evlerinde eserlerin köken (provenance) geçmişinin sorgulanması adına küresel bir standart ve emsal oluşturması açısından tarihi bir başarı olarak kabul edildi.
Şimdi Ne Olacak?
Yüz kültür varlığının yuvasına dönmesi, tarihi eser kaçakçılığına karşı tavizsiz bir duruş sergileyen Türkiye'nin bilimsel, hukuki ve diplomatik yöntemleri entegre ederek ne denli güçlü sonuçlar alabileceğini kanıtlıyor.
İstanbul Arkeoloji Müzeleri bünyesindeki "Kaçış Yok: Boubon" sergisi, hem geçmişteki kültür yağmasını gözler önüne seriyor hem de uluslararası yasadışı tarihi eser ticaretine karşı küresel ölçekte bir gözdağı niteliği taşıyor.
Şimdi ne olacak derseniz, bize düşen iki görev var:
Birincisi eserlerimizin halen yurt dışına kaçırılmasına engel olmak zorundayız ve ikincisi iade alınanlar dahil eserlerimizi layığıyla korumak, kollamak, teşhir edecek ve/veya çağdaş koruma koşullarında koruyacak yeteri kadar müze ve depo alanı sunmakla yükümlüyüz.
İş bitmiş değil ve hâlâ yolun başında sayılırız.