Bu seçkide, adında da içindeki kadar İstanbul olan beş roman bulacaksınız. Sizi İstanbul nostaljisine değil; güzeliyle çirkiniyle şehrin tam içine çağıran ve her biri birbirinden farklı bir İstanbul anlatan beş roman.
İstanbul, hikayeler doğuran; öykülere, romanlara sığmayan bir şehir. Aynı gökyüzünün altında bir kitap kapağı açıp geçmişle bugünü, farklı kültürleri, kalabalıkları ve yalnızlıkları okumak mümkün. Bu yüzden İstanbul, romanlara sayısız kez konu oldu, mekan oldu hatta başkarakter oldu.
Bu seçkide, adında da içindeki kadar İstanbul olan beş roman bulacaksınız. Sizi İstanbul nostaljisine değil; güzeliyle çirkiniyle şehrin tam içine çağıran ve her biri birbirinden farklı bir İstanbul anlatan beş roman. Kimi şehrin altıyla üstüyle tüm katmanlarını, kimi yozlaşmaya yüz tutan farklı zaman dilimlerini, kimi aşkı, kimi ayrılığı ama her biri illa ki İstanbul’u anlatacak.
1. Üç İstanbul – Mithat Cemal Kuntay
Türk romanının kilometre taşlarından biri sayılan Mithat Cemal Kuntay’ın 1938’de yayımlanan bu eseri, İstanbul’un üç dönemini Adnan isimli bir yazarın hayatı üzerinden anlatır. Sahiden de üç İstanbul vardır: II. Abdülhamit’in baskıcı yönetimi altındaki İstanbul, II. Meşrutiyet sonrasındaki İttihat ve Terakki İstanbul’u ve Mütareke yıllarının işgal altındaki İstanbul’u.
Her dönem, Adnan’ın hayatında başka bir evreye karşılık gelir. Adnan’ın gençliğinden yaşamının sonuna uzanan hikayede şehir günden güne değişir. Aslında şehir yerli yerindedir; değişenler iktidar sahipleri, siyasi dengeler ve bu yeni düzende ayakta kalmaya çalışan insanların hayatlarıdır. Bütün bu anlatıma şehrin en güzel manzaralarıyla eski konaklardaki hayatlar eşlik eder. Yetişemediğimiz, yalnızca hatıralardan, romanlardan bildiğimiz halleriyle eski bir İstanbul okursunuz.
Bir Alıntı:
Sessiz bir konak! Yirmi oda dolusu bir kimsesizlik! Bu ıssız konakta, kocaman bir oda ikisinin hasbihalleriyle üçüncü bir insanın sığamayacağı kadar küçük bir köşeydi. Temiz bir şey görmek isterse gökyüzüne bakan Adnan; pis İstanbul’dan Şair Raif’e, ecdat lahitlerine kaçan Adnan, şimdi aradığı gökyüzünü Süheyla’nın gözlerinde buluyordu. Temiz iki göz: Bir kızın tecrübesiz gözleri.
Adnan, Şair Raif’i Koca Ragıp’ın kabri kadar seviyordu. Abdülhamit’in karanlığından bu şaire, bu kabre kaçardı.
Abdülhamit’in karanlığından: Zulmün ayağını her adımda dev gibi büyüten çamurdan!
Gazi Osman Paşa’da başlayan, Çerkez Mehmet Paşa’da biten bir memleket: İstanbul! Şair Raif’te başlayan, Hidayet’te biten bir adam: Adnan!
Bu Adnan, bu İstanbul’daki Hidayet’in konağında tunçlu koltukların, sırmalı kitapların, tek gözlüklerin, yemek listelerinin sahte, yalınkat, boyadan ibaret Avrupa’sından kendisi de farkında olmayarak bıktıkça Şair Raif’in, Koca Ragıp lahdinin içindeki gizli şarka kaçardı.
Şimdi bu şaire, bu kabre bir dost daha ilave etti: Maliye Nazırı’nın kızı Süheyla’yı.
2. Deniz Küstü – Yaşar Kemal
Deniz Küstü, Yaşar Kemal’in 1978’de yayımlanan ve İstanbul’da geçen ilk romanıdır. Olayların önemli bir bölümü, balıkçıların yaşadığı Menekşe semtinde geçer. Romanın odağında Selim Balıkçı ile Zeynel’in kesişen hayatları olsa da hikayenin asıl kahramanı dönüşen İstanbul’dur. Değişen, eksilen ve fakirleşen İstanbul...
İnsanlar artık denize gaddarca, zalimce yaklaşmakta; şehir, insanın içinde bir acı büyütmektedir. Deniz kıyılarının görünümü her gün değişmekte, balıklar gün geçtikçe azalmakta ve yunuslara reva görülenler denizi sahiden küstürmektedir.
Bu romanda hayalleri süsleyen güzeller güzeli bir şehir yoktur; doğası, insanı ve tüm coğrafyasıyla yozlaşan, her gün daha da çürüyen bir İstanbul vardır. Yaşar Kemal, güçlü doğa tasvirleri ve destansı anlatımıyla Marmara Denizi’ni romanın canlı bir parçası haline getirir.
Bir Alıntı:
Az sonra İstanbul uyanacak; otobüsleri, vapurları, çatanaları, Laz tekneleri, otomobilleri, at arabaları, üst üste yığılmış sandıkların altında inleyen hamalları, sokakları, caddeleri doldurup taşıran insanları, apartmanları, camileri, köprüleri ve deniziyle birbirine girecek, kenetlenecek, karışacak, bir curcunadır alıp yürüyecekti. Karmakarışık olmuş trafiğiyle insanlar bu şehrin nasıl devindiğine, yerinden kıpırdayabildiğine şaşarak, gene de varacakları yere varmak için yöresiyle bir dev dövüşe gireceklerdi. Denizde kayıklar içinde balık satanlar az sonra tezgahlarını kuracak, kömürlerini, bütan gazlarını ateşleyecek, derin lengerlerde yağlar kızartılıp içlerine una bulanmış balıklar atılacak; kızarmış balık kokuları Karaköy alanından, ta Çiçek Pazarından, Yemiş İskelesinden duyulacaktı. Daha sabahın köründe aç işçiler, uyuyacak yer bulamamış ama eline birkaç kuruş geçirmiş aç serseriler, akşamdan kalmışlar, bütün geceyi kaldırımları arşınlayarak geçirmiş genç, uykulu orospular, serseri, sigara satan, yankesici, ev soyucu, söğüşçü çocuklar kıyıya, denizde sallanan teknelerin önüne sıralanacak; ortadan ikiye ayrılıp içine bir yarım lüfer, çeyrek palamut, üç beş izmarit, istavrit veya bir kofana parçası konmuş ekmeklerini alıp ağızlarının kıyılarından yağları akıtarak iştahla yiyeceklerdi. Ta buradan uyanan İstanbul’un ağır, koygun uğultusu denizi aşarak duyulacaktı.
3. İstanbul Bir Masaldı – Mario Levi
İstanbul Bir Masaldı, çağdaş Türk edebiyatının özgün yazarlarından Mario Levi’nin en önemli, en hacimli ve başyapıtı olarak kabul edilen romanıdır. İlk kez 1999 yılında yayımlanan bu eser; okuyucuyu 1920’li yıllardan 1980’li yıllara kadar uzanan geniş bir zaman diliminde, İstanbul’da yaşayan bir Yahudi ailesinin çevresinde bir yolculuğa çıkarır.
Roman, tek bir ana karakterin hikayesinden ziyade, İstanbul'da yaşayan geniş bir topluluğun kolektif hafızasını anlatır. Bir ailenin üç kuşağa yayılan göçleri, aşkları, hayal kırıklıkları, yalnızlıkları, uyum sağlama çabaları ve şehre tutunma mücadelesini okuruz. Bu hacimli romanda İstanbul sadece olayların geçtiği bir mekan değildir; sokakları, semtleri ve değişen çehresiyle karakterlerin kaderini şekillendiren, adeta yaşayan ve nefes alan melankolik bir ana kahraman olarak sunulur. Kitapta en çok Şişli’yi, Kadıköy’ü, Pera’yı görür ve şahit olamadığımız halde o zamanları özleriz.
Bir Alıntı:
Madam Roza, birçok yerde görmezlikten gelinebilecek birkaç ayrıntının insanıydı hayatının o yüzlerinde… Birçok yerde görmezlikten gelinebilecek, yaşadıklarımıza, yaşayabileceklerimize, aslına bakılacak olursa, gizliden gizliye yön veren birkaç ayrıntının insanı… Bu özelliğini her zaman göstermese de…
‘Ailelere’ o gün, o evde, o anda yapılan o çağrıyı, biraz da böylesi bir bakış açısından anlamaya çalışmak gerekiyordu sanırım. Söylenenler, oradaki ‘yabancılar’, Sefarad kökenli olmayan, Aşkenaz, daha yaygın söylenişiyle de Lehli gelinler için, öteki birkaç akraba tarafından nazikçe Fransızcaya aktarılmış.
Eski kırgınlıklar, küskünlükler ya da çekememezlikler başka bir zamanda, unutulmaya çalışılmış bir geçmişte kalmıştı; herkes birbirini biraz daha çok kabullenmeyi öğrenmişti ne de olsa…
Yıllar geçtikçe herkes, tüm kavgalara karşın aynı yerde, aynı insanlarda kalmayı öğreniyordu ya… (…) Farklı insanlar, gizli hayatlar… Farklı olduğuna, olabileceğine, başka insanlarda, bambaşka kokularla, bambaşka uyanışlarla yaşayabileceğinize inandığınız; ancak, tüm hayallerinize karşın, size, o ‘yerden’ sonra, hep aynı tutsaklıklarla, şarkılarla dönen sesler… Sözcükler… Mektuplar… Sözcükler… Mektuplar…
Tamamlanmayan cümleler, başkalarında bırakılan cümleler, hep aynı yalnızlığa çıkan, aynı geriye çekilişte savunma alanında kalmanıza yol açan cümleler... O insanları, insanlarımızı, insanlarınız olarak bilmek ya da görmek istediklerinizi, başkalarına kendi sözcüklerinizle, yalnızca kendi sözcüklerinizle getirmeyi tercih edişinizin bu kaçışla bir ilgisi var mıydı?
4. İstanbul Hatırası – Ahmet Ümit
İstanbul Hatırası, Ahmet Ümit'in polisiye kurgu ile İstanbul'un binlerce yıllık tarihini harmanladığı en popüler romanlarından biridir. Başkomiser Nevzat ve ekibinin, kentin farklı tarihi dönemlerine ait sikkeler bırakan bir seri katilin peşine düştüğü olayları konu alır. Ekip, İstanbul’un tarihi mekanlarıyla bağlantılı cinayetleri çözmeye çalışırken kendini şehrin geçmişine uzanan bir soruşturmanın içinde bulur. Cinayetlerin ardındaki izler İstanbul’un farklı dönemlerine ve simge yapılarına açıldıkça, kitap polisiyeden çıkıp adeta bir İstanbul rehberi hüviyetine bürünür.
Ahmet Ümit, romanı yazmadan önce İstanbul’un tarihi semtleri ve yapıları üzerine derin araştırmalar yapmış, tarihçilerden ve uzmanlardan yararlanmıştır. Bu sayede kitabın rehber hüviyeti çok kuvvetlidir. Ümit’in akıcı diliyle buluşan kurmaca dünya, okuyucuyu İstanbul’un sokaklarına ve abidevi yapılarına çıkarır. Soruşturma ilerledikçe Bizans’tan Osmanlı’ya uzanan tarihi katmanlar olayların gizemini derinleştirir. Kitabı okurken şehrin yedi tepesine; Sarayburnu, Çemberlitaş, Yedikule, Ayasofya, Fatih Camii, Topkapı Sarayı ve Süleymaniye’ye yolculuk edeceksiniz.
Bir Alıntı:
Benim emektarı park ettiğimiz yer yüksekte kaldığından, üzerindeki heykeli yıkılmış olmasına, alt kaidedeki kabartmaların çoğu silinmesine rağmen hâlâ inatla dikilmeye çalışan yüzlerce yıllık Markianos Sütunu’nu, namıdiğer Kız Taşı’nı rahatlıkla görebiliyorduk.
-Niye Kız Taşı diyorlar bu sütuna Başkomserim, diyen Ali’nin sorusuyla bozuldu sessizlik. Bakışları hâlâ sütuna dikiliydi:
-Kızlar için mi dikilmiş?
(...) Aslında bu sütun dönemin valisi tarafından İmparator Markianos için yaptırılmış. Anlarsınız, imparatorun gözüne girmek için. Şimdi yok ama bir zamanlar kaidenin üzerinde Markianos’un heykeli de varmış. Anlatılanlara göre Markianos’un heykeli, yanından kızlar geçerken, ‘Sen bakiresin’ ya da ‘Sen bakire değilsin’ diye fısıldarmış. Heykelin yanından geçen kadınları böyle taciz ettiği halk arasında yayılmaya başlayınca, bakire olmayan kızlar bu sütunun yanından geçemez olmuş. Ta ki başka bir imparatorun baldızı sütunun önünden geçinceye kadar. Heykel, imparatorun baldızına da ‘Sen bakire değilsin’ deyince kıyamet kopmuş… Gözyaşları içinde saraya koşturan baldız bu hakarete dayanamayacağını söylemiş. Karısının sözünden çıkamayan imparator da baldızının onurunu korumak için heykeli yıktırmış.
Tabii bunlar hep söylence. Markianos Sütunu’na Kız Taşı denmesinin gerçek nedeni, alt kaidede bulunan Zafer Tanrıçası Nike’nin iki kabartması olsa gerek. Bu kadın kabartmalarını gören Osmanlı ahalisi sütuna Kız Taşı adını koymuş olmalı.
5. Konstantiniyye Oteli – Zülfü Livaneli
Konstantiniyye Oteli, Zülfü Livaneli’nin 2015 yılında yayımlanan, İstanbul’un binlerce yıllık tarihini günümüzün kaosuyla buluşturan, çok sesli ve panoramik bir toplumsal eleştiri romanıdır. Hikaye, 2014 yılının sonlarında, Bizans saray kalıntıları üzerine inşa edilen lüks "Konstantiniyye Oteli"nin görkemli açılış davetiyle başlar.
Bu davete katılan burjuvalar, siyasiler, sanatçılar ve yabancı konukların hayatları üzerinden günümüz Türkiye'sinin ve İstanbul'unun bir portresi çizilirken, otelin altında yatan dehlizlerde ise bambaşka bir hayat akıp gitmektedir.
Türkiye'nin sınıfsal uçurumlarını ve kentsel yozlaşmasını otelin açılış gecesi boyunca kesişen hayatlar üzerinden anlatan Livaneli, İstanbul’un geçmişiyle bugünü arasında etkileyici bir bağ kurar. İstanbul’un eski adını taşıyan bu lüks otelin sunduğu pırıltılı hayatlara karşılık; otelin altında, karanlık dehlizlerde bu şehre tutunmaya çalışan sokak çocuklarının trajedisini aynı anda sunar.
Bir Alıntı:
Bu ülkede yaşayan ve Müslüman olmayan, yani akraba evliliği yapmayanlara da bir bakalım. Mesela Yahudiler. Beş yüz yıldır burada yaşayan Sefarad Yahudileriyle Aşkenazları karşılaştıralım. Buradaki Yahudi toplumu iyi tüccarlar, iyi hekimler ve birçok nitelikli insan yetiştirmiş ama Aşkenazlar gibi bir Freud, bir Einstein, bir Karl Marx çıkaramamış. Kırk dokuz Aşkenaz’ın Nobel Bilim Ödülü var ama Sefaradların bir tane yok. Demek ki bu toprak onları da aşağı çekmiş. Balık gölüne göre büyür, diye bir söz var. Bizim gölümüz balıkların büyümesine izin vermemiş. Osmanlı İmparatorluğu’ndan çıkan onlarca devletin hiçbirinin bilim Nobel’i yok; ne Rumların ne Yunanlıların ne Sırpların ne Arapların ne Ermenilerin ne Türklerin ne Kürtlerin. Gel de İbni Haldun’un yüzyıllar önce söylemiş olduğu , coğrafya kaderdir, sözüne inanma. Baksana, coğrafya dünyanın en akıllı insanları sayılan Yahudilerin bile kaderini değiştirmiş.
Seçkide Adı Geçen Kitapların Künye Bilgileri
1.Mithat Cemal Kuntay, Üç İstanbul, Oğlak Klasikleri (1. Baskı: 1938), 16. Baskı, 2013, 706 sayfa.
2.Yaşar Kemal, Deniz Küstü, Yapı Kredi Yayınları (1. Baskı: 1978), 18. Baskı, 2013, 419 sayfa.
3.Mario Levi, İstanbul Bir Masaldı, Doğan Kitap (1. Baskı: 1999), 19. Baskı, 2014, 804 sayfa.
4.Ahmet Ümit, İstanbul Hatırası, Yapı Kredi Yayınları (1. Baskı: 2010), 6. Baskı, 2022, 632 sayfa.
5.Zülfü Livaneli, Konstantiniyye Oteli, Doğan Kitap (1. Baskı: 2015), 89. Baskı, 2015, 476 sayfa.