Antik Kentlere İlişkin Doğru Bilgiye Neden Erişemiyoruz?

13 Ağustos 2026'da Datça Belediyesi resmi sitesini yenilediğini duyurdu.

Yeni sitede bugün yüzlerce adres var. Hiçbirinde "Knidos" adı geçmiyor. "Antik" de geçmiyor.

Datça'nın en önemli kültür varlığı, ilçeye yılda yaklaşık yüz bin ziyaretçi getiren Knidos Ören Yeri hakkındaki bilgiler site yenilenirken silindi. Silinen sayfanın son arşiv kaydı 10 Haziran 2026 tarihli.

Bu yazıya ve bu önemli soruya işte o kaybolan Knidos sayfası neden oldu: Biz antik kentlere ilişkin doğru ve güncel bilgilere neden erişemiyoruz? Bunun sorumlusu kim ve çözüm ne?

Ne Yaptık?

Arkeolojik kazıların sürdüğü 12 antik kent seçtik: Aphrodisias, Assos, Hierapolis, Perge, Bergama, Priene, Tralleis, Sagalassos, Patara, Stratonikeia, Laodikeia, Knidos.

Metropolis ve Hattuşa'yı da ayrıca aklınızda tutun.

Bu antik kentlerin her biri hakkında bilgi veren iki ana kaynağı yan yana koyduk: Bağlı olduğu belediyenin resmi sayfası ve kazı ekibinin resmi sayfası.

Sonra yalnız sayılabilir verilere yönelik sorular sorduk: Kent hangi tarihte kuruldu, tiyatrosu kaç kişilik, yapı kaç metre, kazı hangi yıl başladı, kazı başkanı kim, kent UNESCO Dünya Mirası Listesi yer alıyor mu? Yorum yapmadık, rakam ve net bilgi aradık.

İnternet sitelerinde verilen bilgilerin en son ne zaman güncellendiğine de baktık. İnternet Arşivi'nin eski kopyalarıyla bugünkü metinleri satır satır karşılaştırdık.

Bütün bu sorgulama, 24 Ağustos 2026'da yapıldı. Bu yazıda verilen tüm bilgiler o günkü haliyle kayda alındı.

Rakamlar ve Farklılıklar

Aphrodisias, Karacasu ilçesinde ve 2017'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde. Belediyenin sayfası tiyatro için "10.000 kişi kapasiteli" diyor. Kazı ekibinin sayfası "yaklaşık 7.000 kişi" diyor. Aynı sayfada Meclis Binası için Belediye "yaklaşık 1.000 kişilik" derken kazı ekibi "en fazla 1.700 kişi" diyor.

Sapma iki yönlü: Biri % 43 şişirilmiş, öteki %41 küçültülmüş. Aynı sayfadaki stadyum rakamı ise tutuyor: İki tarafta da 30.000. Bu, hataların rastgele yapılmadığını gösteriyor. Sayılar bir yerden derlenmiş ama nereden alındığı yazmıyor. Zaten sorun burada, kaynak belli olsa Belediyeler de zor durumda kalmaz, biz de kalmayız.

Assos'ta Ayvacık Belediyesi tiyatro için "tahmini 2.500 kişilik" diyor, kazı ekibi "yaklaşık 5.000 kişilik" diyor. Aynı yapı için Belediye "bir Roma çağı tiyatrosu" derken kazı ekibi "At nalı planı ile tipik bir Yunan tiyatrosudur, MÖ 4. yy sonlarında inşa edilmiştir." diyor. Bu kafa karışıklığını çözmek için iki resmi kaynağı bırakıp bir üçüncüyü aramak zorundayız.

Hierapolis tiyatrosu, Denizli Büyükşehir Belediyesinin İngilizce sayfasında (Türkçe sayfada Hierapolis hakkında bilgi yok) 20.000 kişilik olarak belirtilmiş. Restorasyonu denetleyen İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tiyatro 12.000 kişilik diyor.

Rakamsal farklılıklar dışında bir de yüzyıllara dair farklı bilgiler söz konusu.

Perge Akropolisi için Aksu Belediyesi "Tunç Çağı döneminde kurulduğu düşünülmektedir." diyor; kazı ekibi ise Akropolis'te Geç Neolitik ve Erken Kalkolitik döneme ait mezarlar saptamış. Arada yaklaşık 3.000 yıl var.

Bergama'da Belediye, Akropol tarihini "MÖ 7 ve 6. yüzyıllara" götürürken Alman Arkeoloji Enstitüsü "En eski yerleşim izlerinin MÖ 2. binyıla kadar gittiğini" yazıyor. Aradaki fark yaklaşık 1.300 yıl.

Priene için Söke Belediyesi "Roma 155 yılında şehri kurtarmak durumunda kaldı." diyor. Olay MÖ. 155'te gerçekleşti. Bu eksik, okuru MS 155'e götürüyor, yani 300 yıllık bir kaymaya sebep oluyor.

Tralleis'te üç resmi kaynak üç ayrı yüzyıl söylüyor. Efeler Belediyesi "MÖVIII. yüzyıl" diyor (yazım hatası dahil böyle). Aydın'ın tanıtım portalı MÖ 13. yüzyılı işaret ediyor. Kazı başkanı ise kentin yaklaşık 3.000 yıl önce, yani MÖ 1.000 dolaylarında kurulduğunu söylüyor.

Zaman Durmuş

Bu farklılıkların çoğu kötü niyetten değil, ilgisizlikten.

Ayvacık Belediyesinin Assos sayfasını 15 Nisan 2024 kopyasıyla karşılaştırdık: Tek harf değişmemiş. İçerik gerçekte çok daha eski. Kazı başkanını hâlâ "Doç. Dr." diye anıyor, oysa unvanı değişeli yıllar oldu. Kazı sponsoru için "Efes Pilsen 1995 yılından beri Assos Antik Kenti'nin kazı sponsorluğunu üstlenmiş durumda." diyor, şimdiki zaman kipiyle. O sponsorluk 16 yıl önce bitti; kazının kendi beyanına göre ana sponsor İÇDAŞ. Üstelik bu araştırmadan bir gün önce, 23 Ağustos 2026'da, kazı için yeni bir sponsorluk protokolü daha imzalandı.

Bergama Belediyesinin gezilecek yerler sayfasındaki 17 paragrafının hiçbiri 23 Eylül 2020'den beri değişmedi.

Söke Belediyesinin Priene sayfası, 14 Ağustos 2022 kopyasıyla kelimesi kelimesine aynı. Metnin kendisi Vikipedi'den kopyalanmış, üstelik Vikipedi'nin adlandırma düzeltmelerini yapmadan önceki bir sürümünden.

Ağlasun Belediyesinin Sagalassos sayfasının damgası 2020, kaynak satırı ise şu: "Kültür Envanteri, Ankara 2007." O tarihten bu yana Sagalassos kazısı hem başkanını hem yürütücü üniversitesini değiştirdi. Sayfa bundan habersiz.

Denizli Büyükşehir Belediyesinin "Tarihçe" sayfası 18 Mayıs 2011'den beri değişmemiş ve şöyle başlıyor: "Denizli'de ilk Belediye teşkilatı 1876'da kurulmuştur." Sayfada Laodikeia, Hierapolis, antik, UNESCO ve kazı kelimeleri hiç geçmiyor.

Eksik Olan Kelime: UNESCO

UNESCO, taradığımız sayfalardaki en büyük boşluk.

Aphrodisias 2017'den beri Dünya Mirası. Karacasu Belediyesi'nin tanıtım sayfasında "UNESCO" kelimesi hiç geçmiyor; sayfanın iki ayrı arşiv kopyasında da arandı, ikisinde de yok.

Assos, 2017'de geçici listeye alındı, Ayvacık'ın sayfasında UNESCO yok.

Stratonikeia 2015'te listeye sunuldu, Yatağan'ın sayfasında UNESCO yok.

Bergama Belediyesinin Akropol sayfasında UNESCO yok, kazı yok, 1878 yok, Humann yok. Bergama Belediyesi Pergamon'dan habersiz gibi.

En çarpıcısı Hierapolis. Denizli Büyükşehir Belediyesi İngilizce tanıtım sayfası Hierapolis'e uzun bir bölüm ayırıyor; Hierapolis adı 28 kez geçiyor ama UNESCO hiç yok. Oysa antik kent 1988'den beri Dünya Mirası.

Daha acısı bazı belediyelerin resmi sayfalarında antik kentlere ayrılmış bir bölüm yok.

Kaş Belediyesinin "Kültür & Turizm" menüsü şu beş kalemden ibaret: Plaj, Restaurantlar, Konaklama, Alışveriş, Seyahat Acenteleri. Likya Birliği'nin başkenti Patara menüde yok.

Pamukkale Belediyesinin sitesi altı menü başlığından oluşuyor ve 2016, 2021, 2023 arşiv kopyalarının hiçbirinde "Hierapolis" kelimesi geçmiyor.

Daha önemli bir sorun şu; Türkiye'nin UNESCO'ya sunduğu resmi Stratonikeia dosyası, kentin alanını "yaklaşık 720 kilometrekare" diye veriyor. Bu, Yatağan ilçesinin tamamından büyük. Doğrusu 7,20 kilometrekare olmalı, yani dosyada yüz katlık bir birim hatası var.

Bunlar nasıl oluyor?

Suç Yalnız Belediyelerin Değil

Buraya kadar yazdıklarımız bir suçlama gibi duruyor ama suçlu kim? Belediyeler mi?

Belediyeler doğru bilgiyi nereden alacak? Öncelikle kazıların resmi internet sitelerinden.

Stratonikeia kazısının Pamukkale Üniversitesince hazırlanmış resmi internet sirtesinde en son sponsor bilgisi 2021 tarihli, en son güncel duyuru 2022 tarihli, en son kazı bildirisi 2024 tarihli.

Hierapolis'te kazıyı yürüten İtalyan heyetinin sitesi tarayıcıda "forbidden" veriyor yani sayfaya ulaşılamıyor ve en az 30 Mayıs 2024'ten beri böyle.

Laodikeia için, Denizli Büyükşehir Belediyesinin İngilizce sitesi, kazı ekibine giden bir bağlantı veriyor. O bağlantı bugün 404 hatası veriyor yani sayfa bulunamıyor. Sayfa 2021'de çalışıyordu, 2024'te kırılmış, yönlendirme konmamış. Yani Belediye doğru olanı yapmış ama karşı taraf adresini taşımış ve haber vermemiş.

Sagalassos'un kazısını resmi olarak kim yapıyor diye sorduğunuzda karşınıza birden çok üniversite çıkıyor.

Perge'nin resmi kazı sitesinde yapı sayfaları açılıyor ama içleri boş.

Patara'da kazı ekibinin kendi sitesinde güncel veri yok denecek kadar az.

Öte yandan son yıllarda çoğu kazı ekibi sosyal medya aracılığıyla antik kentleri popüler hale getirmek için paylaşımda bulunurken akademik bilgiyi aynı özenle camiaya duyurmuyor.

Bu yüzden mesele doğru ve güncel bilgiye ulaşamamak. Mesele değer bilmemek. Merak etmemek. Hepsinin temelinde ilgisizlik yatıyor.

Peki İşini İyi Yapan Var Mı?

Mutlaka işini hakkıyla yapanlar da var. Zaten bu arayışa sonucunu bilerek çıktık.

Biri Torbalı Belediyesi, Metropolis. Belediye, arkeolojik kazıdan detaylıca söz ediyor: Kazı başkanının adını, selefinin adını ve tarihleri veriyor. Verdiği iki rakam da kazı ekibinin kendi sitesindeki rakamlarla birebir tutuyor. Tiyatro 4.000'e karşı 4.000. Bouleuterion 350'ye karşı 350. Aphrodisias'ta % 40'lık sapmaların olduğu yerde bu, tesadüf sayılamayacak kadar tam isabet.

Ama burada da başka eksikler var. Sayfa hiçbir üniversite adı vermiyor. Daha önemlisi, kazıya yönelik bilgiler 19 Eylül 2010'dan beri Vikipedi'de birebir var. Yani Torbalı Belediyesi de kopyalamış olmalı. Buna rağmen aldığı bilgi doğru ve kazı ekibinin verdiği bilgiyle örtüşüyor. Önemli olan da bu. Mesele nereden kopyaladağından çok neyi kopyaladığın. Priene ile Perge'nin kopyaladığı metinlerde kazıya dair tek satır yok.

İkinci örneğimiz Boğazkale Belediyesi, Hattuşa. Belediyenin UNESCO künyesi dosya numarasını, kabul yılını, alan büyüklüğünü ve kültürel ölçütleri tek tek veriyor. Dördü de UNESCO kaydıyla tutuyor.

Fark yaratan asıl cümle şu: "Bu sayfadaki kayıt yılı, alan büyüklüğü, ölçütler ve miras tanımı UNESCO Dünya Mirası Merkezi verileri esas alınarak hazırlanmıştır."

Taradığımız 12 ören yerinde kaynağını yazan başka belediye yoktu. Ama bu sayfada da eksik yerler var. Sitenin tamamında tarama yaptığınızda "kazı" kelimesi hiç geçmiyor. Hattuşa kazıları 1906'da başladı, 1931'den beri Alman Arkeoloji Enstitüsü adına kesintisiz sürüyor. Sitede ne bu tarihler var, ne kazı başkanları. Boğazkale UNESCO'yu kusursuz anlatıyor, kazıyı hiç anlatmıyor.

Bir ayrıntı daha: Site çok yeni. Aynı alan adının Mart 2023 sürümünde Hattuşa'ya dair hiçbir şey yoktu; menü aralarına kumar ve bahis bağlantıları enjekte edilmiş durumdaydı. Yani bugünkü sayfa, iki yıl önceki halinin karşısında kurumsal bir değer.

Bergama'nın bir alan başkanlığı var ve ayrı bir internet sitesi mevcut. Sitede alan yönetim planı, adaylık dosyasının nasıl hazırlandığı gibi detaylar anlatılıyor, hatta 1927'de kazıların yeniden başlamasını anlatan özgün bir metin mevcut. Ama aynı Belediyenin asıl tanıtım sayfası, bu yazının başında eleştirdiklerimizden farksız. Bir kurumun iki ucu birbirini tutmuyor.

Sonuç

Sorun bilgi eksikliği değil. Bilgi var, kazı ekipleri yayımlıyor, UNESCO kayıt tutuyor. Ama bilgi akışı güncel tutulamıyor, bilgi ulaşılabilir değil.

İnternet siteleri kuruluyor ama bakımı ve güncelliği sağlanmıyor. Belediyeler sitelerini yeniliyor, ilçenin en değerli varlığı yenilemede kayboluyor ve bunu kimse fark etmiyor. Kazı ekibi internet sitesi adresini değiştiriyor ve kimseye söylemiyor. Dolayısıyla ilgisizlik her kurumda aktif bilgiye erişimin önündeki en büyük engel gibi görünüyor.

Belediyeler doğru bilgi almak adına kazı ekiplerinin sayfalarına yönlendirmede bulunsa da -ki çoğu bulunmuyor- kazı ekipleri güncel veri akışını internet sitelerinden sağlayamıyor. Alan dışı kimsenin katılmadığı, soruların ya da eleştirilen çok da dile getirilmediği "kazı sonuçları sempozyumları" daha dertsiz olmalı. Sosyal medya hesaplarından yayın yaparak ziyaretçi çekmekse yeni bir arkeolojik trend.

Bilimsel veri yetkili kurumlarda mutlaka var ama paylaşımı da takibi de yapılmıyor/yapılamıyor. Hepsinin temelinde aynı ilgisizlik var. Kazı ekipleri, üniversiteler, belediyeler, UNESCO Milli Komiteleri, Kültür ve Turizm Bakanlığı temelde aynı ilgisizliğin farklı sonuçlarını sergiliyorlar bize.

Kültür mirasımızın en çok geçmişi ile ilgileniyoruz oysa; bugünü ve yarını tartışmaya zaten kapalı. Buna rağmen geçmişine yönelik bilgilerde dahi muazzam hatalar yapıyoruz. Türkiye'de aktif kazı süren kaç antik kent var, seneye mesela hangi kazılara ne kadar bütçe ayrılacak, bu yılki bütçelerle ne kadar zamanda kaç birim iş çıkarıldı? Hepsi kapalı bilgiler. Şeffaflığın sağlanabildiği ham veri elimizde olmayınca, üzerine inşa ettiğimiz bilgiler de neresinden tutsak elimizde kalıyor. Görüldüğü üzere biz daha dünyaca ünlü kazı alanlarımızın tarihçesini, tiyatrosunun kaç kişilik olduğunu, şehrin yüzölçümünü net olarak bilemiyoruz.

Çözüm

Çözüm, ilgi. Kazı ekiplerinin ve belediyelerin ilgili birimlerinin ve elbette ilgili bakanlığın, sahip ve dahası sorumlu oldukları kültür varlıklarının peşine gerçekten düşmesi gerekiyor. Kazı ekibi, yalnız akademiye değil toplumun her kesimine kazı alanına ilişkin güncel bilgiyi vermekle yükümlü. Bunun en kısa yolu resmi kazı sayfasında bilgilerin her kazı yılı sonunda güncellenmesi. Belediyelerinse bu kesin bilgiyi kendi resmi internet sayfasına çekmesi. İş çok basit. Güncelle ve düzenli aralıklarla kontrol et. Bilgiyi alırken kaynağını sun. Verileri güncelle.

Yani bunun pahalı bir çözümü yok. İncelediğimiz sayfalar arasında Boğazkale'nin tek üstünlüğü, sayfanın altına rakamları nereden aldığını yazmasından ibaret. Tek cümle. Bir sonraki güncellemede o cümleyi okuyan kişi nereye bakacağını bilecek.

Türkiye gibi kültür mirası açısından bu kadar zengin bir memlekette, her bir arkeolojik kazının büyük bütçelerle, ulusal ve uluslararası fonlarla ve büyük kazı ekipleriyle bile çok zor idare edildiğinin farkındayız. Biraz ilgi, çabayı da görünür kılar. Her kurum kendi üzerine düşeni yapsa kültür varlıklarının da hak ettiği değeri bulması daha kolay olacak ve bu sorunlar kendiliğinden çözülecektir.