Muğla’nın Kaunos Antik Kenti’nde ortaya çıkan 2 bin yıllık tuzla, tuzun antik dünyadaki yerini; üretimden ticarete, gündelik hayattan efsanelere uzanan hikayesini yeniden görünür kılıyor.
Damağınızda bıraktığı tat dışında tuzun hayatınızdaki yerini hiç düşündünüz mü? Mesela hayatta kalmak için ne kadar tuza muhtaç olduğumuzu, deniz-kaya ve tuz ilişkisini, tuzun nasıl üretilip soframıza geldiğini, mutfak dışındaki kullanımlarını, tarihteki yerini…
Bu sorular zihnimde dönerken aklım denize ve deniz kıyısındaki antik kentlere kayıyor. Olimpos’ta yüzyılların tuzuna bulanmış kalıntıların arasından denize dalmayı, Phaselis’te antik limanda ayaklarımı suya sokmayı özlerken düşünmeden edemiyorum: Ege’den Akdeniz’e kim bilir kaç kıyıda, kaç insan aynı tuza bulandı?
Mevsimlerden baharken, birkaç haftaya birçoğumuzun yolu Ege’ye ve Akdeniz’e düşecekken tuz, yalnız aklımızda değil tenimizde de iz bıraksın diye rotalar önereyim istiyorum: Ayvalık ve Çamaltı tuzlalarını, Eski Foça’da son 50 senede kaybolan tuz depolarını, antik dönemin tuz üreten şehirlerinden Miletos ya da tuz ticaretinde öne çıkan Ephesos’unu… Hangisini anlatmalıyım?
Seçmek zor ama zaten aralarından birine gönlümü kaptırdım. Bu yaz ilk yolculuğumun adresi belli: Antik kalıntıların tozuna karışmış tuzu, antik dünyanın en ünlü üretim merkezlerinden birinde, Kaunos’ta görmek istiyorum. Yolunuz bu yaz Muğla’ya düşerse, siz de Köyceğiz’e, Dalyan Deltasının gözbebeği Kaunos Antik Kentine davetlisiniz.
Tuzu Düşünmek
Tuz şifadır. Hatta deyimi vardır: Yaraya tuz basılır. Antiseptik özelliği yüzyıllardır bilinir. Antik çağda göz merhemlerinin bile Kaunos tuzundan üretildiği söylenir.
Yiyecekleri korur, balığı saklar, ticareti mümkün kılar. Hatta bir dönem takasın en değerli araçlarından biridir. Roma’da asker maaşlarının bazen tuzla ödendiğini biliyor muydunuz? Latincede ‘tuz maaşı’ demek olan salarium kelimesi, bugün İngilizcede maaşa yani salary’e dönüşmüş. Bizde de pahalı gelen şeye ‘tuzlu’ demek âdettendir, boşuna değil.[1]
Tütsü gibi ayinlerde yakılan tuzun, ölü gömme, mumyalama, adak ve kurban gibi dinsel törenlerde ana malzemelerden biri olduğu; gümüşün altından ayrıştırılması ya da metalin lehimlenmesi gibi madencilik ve simya işlerinde kullanıldığı; hatta bazı bölgelerde evlerin inşaatında yapı taşı olarak kullanıldığı biliniyor.[2]
Tuzun Kenti Kaunos
İşte bu yüzden antik çağda ‘beyaz altın’ olarak anılan tuzun izini sürecek çok yer var ama Kaunos gerçek anlamda tuzu hafızasında saklamış bir antik kent.
Kaunos, Muğla’nın Köyceğiz ilçesinde, Çandır Köyü sınırları içinde, Dalyan’da yer alıyor. Dalyan, Akdeniz’in tuzlu suyu ile Köyceğiz Gölünün tatlı suyunun karıştığı bir lagün sistemi. Dünyaca ünlü İztuzu Plajı, kentin hemen yanı başında. Kent, kaya mezarları ile meşhur ama 2023 yılında tam anlamıyla su yüzüne çıkan tuzla, ziyaretçileri tuzun hikayesini düşünmeye davet ediyor.
Acıyla Sonlanan Aşk
Efsaneye göre Karya Kralı Miletos’un ikiz çocuklarından Kaunos tarafından kurulan bu kentin ortaya çıkışında acı bir aşk hikayesi var. Kaunos’un kız kardeşi Byblis, Kaunos’a aşıktır ve aşkını bir mektupla ilan eder. Kaunos bu aşkı asla kabullenmez ve kenti terk etmeye karar verir. Yanındakilerle başka bir bölgeye gidip orada yeni bir yerleşim kurar. İşte bu kent Kaunos’tur ve bu hikaye Bizans dönemine kadar kullanıldığı bilinen ‘Kaunos Aşkı’ tabirine sebep olmuştur: yani acıyla sonlanan aşk. Denir ki acılı kız kardeş Byblis’in gözyaşları da Calbys (Dalyan) Nehrini oluşturmuştur.
Kaunos adı ilk kez 1840’larda, bir yazıtın üzerindeki ifadenin kayda alınmasıyla literatüre girmiş, o günden beri varlığı resmen bilinen bir Likya kenti. Kent, 150 m yüksekliğindeki Akropolis (Persikon) ve güneybatıda Küçük Akropol’ün (Herakleion) oluşturduğu, denize bir dil gibi uzanan yarımada üzerine kurulmuş. En erken yerleşim M.Ö. 7. yüzyıla uzanıyor ve Bizans devri sonlarına kadar da yaşam devam etmiş.
Bir liman kenti olarak Doğu Akdeniz’den Ege’ye geçişte stratejik bir önemi olan Kaunos, sık sık işgale uğramış. Şehrin yönetiminde Büyük Pers Krallığının satrapları, Hellenler, Spartalılar, Diadokhlar, Ptolemaioslar, Rhodoslular ve son olarak da Romalılar söz sahibi olmuşlar.
13. yüzyıldan itibaren Bizans ve 15. yüzyılda Menteşeoğulları tarafından idare edilen Kaunos’ta Türkler, antik kentin civarında değil Dalyan Çayının diğer tarafında yaşamayı tercih ettiklerinden Kaunos’ta Türk dönemine ait kalıntıya rastlanmıyor. Arkeolog Baki Öğün’ün 1966’da başlayan kazılarıyla öne çıkan kentteki araştırmalar, 1980-90’larda Karya ve Likya kıyılarındaki Bizans yerleşimleri popüler bir araştırma konusu haline gelince hızlanmış. Bugün birçok ülke ve üniversiteden gelen araştırmacılar kenti ortaya çıkarmak için çalışmayı sürdürüyorlar. Kazı Başkanı Doç. Dr. Ufuk Çörtük, kentteki yeni bulgularla alakalı yayın ve paylaşım yapıyor.[3]
Tuz Olmasaydı Uygarlık Olmazdı
Peki Kaunos tuzu neden önemli? Çünkü antik dönemden günümüze ulaşan tek tuzla ve antik dönem yazarı Pirirus’un dediği gibi: Tuz olmasaydı, uygarlık da insanlık da olmazdı. Tuz, o günler için adeta bir iksir: dönüştürüyor, muhafaza ediyor, fazlası aşındırıyor.
Kaunos kentinin tuzlası, kazıların 40. yılına denk gelen 2000’lerin başında keşfedildi ancak tam olarak ortaya çıkması için suların çekilmesi gerekiyordu. 2023 yılında İztuzu Plajında sular çekilince, tuz tesisi olarak kullanılan 2 bin yıllık tuzla sahası ve üretimin yapıldığı tuz tavaları gün yüzüne çıkmış oldu. Kaunos tuzunun üretildiği tava ve kanallardan oluşan antik tuzla tesisi, Dalyan Deltasının ucuna, Tuz Gölü ile Gökbel Dağı kayalıkları arasında kalan dar bir kumul üzerine yapılmış.
UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesinde bulunan kentte, bu zamana dek sur duvarları, stoa, biri ticari diğeri askeri iki antik liman, tiyatro, tapınaklar, kubbeli kilise ve şapel, çeşme ve hamam gibi yapıların kalıntıları ortaya çıkarıldı. 40 yıl sonra keşfedilen bu tesis ise bizi, tüm bu anıtsal ve kamusal yapıların dışında bir yere; pazara, sofraya, kentin gündelik yaşamına ve ekonomisine bakmaya çağırıyor.
Tesiste yapılan incelemelerden anlaşıldığı üzere tuzlada 35 x 50 metrelik alanda, 48 adet tuz tavası ve 4 kanal bulunuyor. Bu tesiste 3-4 ay içinde üretilen tuzun miktarı 4-5 ton. Üretilen tuz, çuvallarla limana taşınıyor, buradan gemilerle Yunanistan ve Adalar başta olmak üzere ihtiyaç duyulan yerlere gönderiliyor. Kalıntılar o kadar iyi durumda ki bugün tuz üretimine yeniden başlanabilir. Tuz tavaları su altında kaldığı için yılın büyük bölümünde görülemese de eylül-ekim aylarında sıcaklığın fazla olması ve suyun azalması sonucu son 2 yıldır görünür hale gelmiş. Bakalım bu yaz ne durumda olacaklar?
Deniz Çekilince İzi/Tuzu Kalıyor
Tuzun bir hikayesi, antik kentlerin bir anlatısı var. Sit alanlarında en görkemli kalıntıları seyrediyoruz: anıtsal yapıları, kutsal ve kamusal mekanları… Bugüne kalanlar kahramanlara ya da tanrılara adanmış kocaman taşlar, şehrin en sağlam yapıları baktığınızda… Oysa gündelik hayat daha sade bir yerde saklı: Sofrada, pazarda, limanda ve denizin geride bıraktıklarında. O yüzden denizlere kıyısı olan antik kentlere düşsün bu mevsim yolunuz… Kıyı boyunca yürürken bu kez taşların değil, tuzun izini sürün. Çünkü imparatorluklar yıkılır, medeniyetler söner ama deniz de tıpkı toprak gibi saklar. Tarihin en sessiz tanıkları zamanını bekler; ta ki günü gelip sular çekilinceye kadar... Deniz çekilir, izi kalır; o iz tuzludur.
Eğer alıcı gözle bakarsanız, denizin unutulmaya yüz tutmuş kıyıların hikayesini sessizce muhafaza ettiğini göreceksiniz.
Bu tuzlu rotada karşılaşmak dileğiyle.
[1] Alper Gölbaş, Zeynel Başıbüyük, “Anadolu Kültür Oluşumunda Tuzun Rolü”, Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, C. 1, S. 1 (2012).
[2] Nilden Ergün, Nurettin Aslan, “Antik Çağın Tuz Üretim Merkezi: Troas Tragasai/Tragasae Tuzlası”, MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 15 (2026).
[3] Kentin kapsamlı tarihini merak ederseniz, antik kente dair paylaştığım tüm bilgileri aldığım Kazı Başkanı Doç. Dr. Ufuk Çörtük’ün şu makalesine bir göz atmalısınız: Kaunos Antik Kenti Araştırma Tarihçesi, BİTİG Edebiyat Fakültesi Dergisi, C. 2, S. 4 (2022).