Ahi Elvan Camii

Ahi Elvan Camii, Samanpazarı'ndan Ankara Kalesi'ne çıkan yokuşun üzerinde, Ahi Mahallesi'nde duran ahşap direkli bir camidir. Dışarıdan son derece mütevazıdır: alt sıraları taş, üstü kerpiç ve tuğla, sokakla neredeyse aynı hizada duran bir kutu. Kapıdan girildiğinde ise Anadolu'nun en özgün cami tiplerinden biriyle karşılaşırsınız. Yapı, Ankara'nın ahi döneminden, yani kentin esnaf birlikleri tarafından yönetildiği yıllardan bugüne kalabilmiş az sayıdaki eserden biri olduğu için önemlidir.

Ahiler, Anadolu Selçuklu sonrasında zanaatkârları ve tüccarları bir arada tutan, hem meslek hem ahlak örgütü olarak çalışan birliklerdi; 14. yüzyılda Ankara'nın yönetiminde belirleyici bir ağırlıkları oldu. Caminin ilk yapılışı 14. yüzyılın sonuna tarihlenir, 15. yüzyılın başında ise yenilenmiştir. Kesin yapım tarihini veren bir inşa kitabesi yoktur. Camiye adını veren kişinin adı kaynaklarda birbirini tutmaz: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Hacı Elvan bin Mehmed Bey der, Kültür Portalı ise minber kitabesine dayanarak Elvan Bey bin Mecdüddin İsa adını verir. Minberin üzerindeki kitabe, yapının hicri 816, yani 1413-14 yılında yenilendiğini ve minberi Harputlu Mehmed bin Bayezid adlı ustanın yaptığını bildirir.

Ahşap direkli cami, Anadolu'nun kendine özgü bir yapı tipidir: taş kubbe yerine, ince ahşap direklerin taşıdığı düz bir tavan kullanılır ve bütün yük bu direklere biner. Ankara bu tipin en iyi örneklerinden bazılarını barındırır; Ahi Elvan'ın birkaç adım ötesindeki Aslanhane Camii de aynı ailedendir. Ahi Elvan'da bu şema yalın hâliyle karşınıza çıkar. Cami meyilli bir kayanın üzerine oturur. İç mekân, mihraba dik dört sahna bölünmüştür ve düz ahşap tavanı, üç sıra hâlinde dörder dörder dizilmiş on iki ahşap direk taşır. Bu direklerin mermer başlıkları Roma ve Bizans harabelerinden devşirmedir; Korint ve Dor tipi başlıklar bir arada kullanılmıştır. Ankara'nın kaç kez üst üste kurulduğunu tek bakışta anlatan bir ayrıntıdır bu: yeni bir kent, eskisinin taşlarıyla ayakta durur. Ahşap minber dönemin işçiliğinin iyi örneklerinden sayılır. Kuzeybatıda, duvara bitişik yükselen tek şerefeli minare sonradan yenilenmiştir.

Bugün Ahi Elvan hâlâ bir mahalle camisidir, müze değildir. Kapısı namaz vakitlerinde açıktır; iki vakit arasında geldiğinizde içerisi genellikle sessiz olur. İçeri girerken ayakkabılarınızı çıkarmanız, kadın ziyaretçilerin başlarını örtmesi beklenir. Bakılacak yer yukarısıdır: direkler, devşirme başlıklar, tavan kirişleri ve minber. Aynı yokuş üzerinde Aslanhane adıyla bilinen Ahi Şerafeddin Camii, bitişiğindeki türbe ve Ankara Kalesi'nin kapıları yürüme mesafesindedir.