Sümerbank Binası

Zemin kattaki Sümerbank mağazası kuruluşun fabrikalarında üretilen ucuz kumaşları ve giysileri satıyordu ve Ulus'ta ticareti canlandırdı. Uğuz'un görüşmecileri 1960'lara kadar alışveriş için Ulus'taki Sümerbank'a gittiklerini anlatır. Bina 1980'de korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edildi. Bina 2016'da Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi'nin binası oldu ve 2018'de onarımı başladı. Aşağıdaki karne anısı hangi Sümerbank mağazasında geçtiğini söylemiyor. Güven Dinçer'e göre binanın altındaki Sümerbank yerli mallar pazarı ile Beykoz kundura mağazası Ankaralıların belleğinde yer etti. Tuncer'in aktardığı kumaş alışverişi anısı da mağazanın yerini söylemez, tez onu Ulus'taki Sümerbank mağazasının fotoğrafıyla birlikte verir.

• Savaş yıllarında Sümerbank ayakkabısıyla büyüdü. “Ulus'ta anıtın orada Sümerbank'ın yeri vardı” dedi. Annesi ona sarımtırak Amerikan bezinden çeyiz yaptı, yıkanınca ağaran bez çayla ya da soğan suyuyla bej rengine boyanırdı.

  Tanıklık Küçüktaşdemir'in görüştüğü, çocukluğu Kızılay'da geçmiş 1930 doğumlu bir kadın. Okuduğumuz kaynak Güliz Küçüktaşdemir, 2018, s. 204.

• 1940'ların yokluk yıllarında basma da karneyle dağıtılırdı ve alanların nüfus cüzdanına “basma verilmiştir” diye damga vurulurdu. “Basmalarımızı Sümerbank'tan temin ederdik. O bile kısıtlı ve karneyle idi” dedi.

  Tanıklık Küçüktaşdemir'in görüştüğü, çocukluğu Ulus'ta geçmiş emekli bir öğretim üyesi. Okuduğumuz kaynak Güliz Küçüktaşdemir, 2018, s. 134.

• Basma, perdelik, şambre ve keten gibi her türlü kumaşı Sümerbank'tan alırlardı. Çarşaf ve yorgan almak için de oraya giderlerdi. Ona göre Sümerbank'ın erkek kumaşı da oldukça iyiydi.

  Tanıklık Tuncer'in görüştüğü, 1929 doğumlu, Aşağı Ayrancı'dan bir kadın. Okuduğumuz kaynak Selda Tuncer, 2014, s. 211.

Taşhan

Bugünkü binanın yerindeydi

Taşhan 1886-1888 arasında pembe Ankara taşından yapılmış büyük bir handı. Bir bölümü otel olarak işletildi, duvarında Hotel d'Angora levhası asılıydı. Milli Mücadele yıllarında mebuslar, şair ve yazarlar bu otelde kaldı. Hanın sahibi Cemal Taşhan'dı. Kaynakların çoğuna göre han 1935'te yıkıldı. El değiştirmesi ise kaynaklarda 1930, 1933 ve 1936 diye üç türlü geçiyor. Aşağıdaki anılarda sözü geçen mahalle Ulus'taki Yahudi Mahallesi'dir.

• Cumhuriyet'in ilk yıllarında Taşhan Oteli yetmeyince milletvekilleri mahallede pansiyoner kaldı. Ali Çetinkaya, Tunalı Hilmi ve İ. Sabri Çağlayangil de bunlar arasındaydı.

  Tanıklık Beki L. Bahar, Efsaneden Tarihe Ankara Yahudileri, 2003, s. 86; aktaran Ayşe Ulusoy Tunçel, 2021. Okuduğumuz kaynak Ayşe Ulusoy Tunçel, 2021, s. 27-28.

• Karpiç önce Taşhan'ın alt katında Şölen Lokantası'nı açtı. Burada kadınlı erkekli bir ince saz heyeti çalardı. Harem ve selamlık usulü yoktu. Atatürk de müdavimdi.

  Tanıklık Kemal Bağlum, Beşbin Yılda Nereden Nereye Ankara, 1992, s. 36. Okuduğumuz kaynak Necati Tonga, 2016, s. 202. Kaynaklar bu ayrıntıda ayrışıyor.

• Taşhan Sümerbank'a satılınca Şölen kapandı. Karpiç Haziran 1932'de devlet kredisiyle Bankalar Caddesi'nde Şehir Lokantası'nı açtı. Burası eskiden Jul Fresko'nun işlettiği Şehir Bahçesi'nin yeriydi. Çağlayangil'e göre devlet lokantaya yılda 6000 lira kadar destek verirdi.

  Tanıklık Mehmed Kemal, Türkiye'nin Kalbi Ankara, 1983; Turan Tanyer, Kebikeç 31, 2011, s. 237; Altan Öymen, Çağlayangil Anlatıyor, Milliyet, 15 Aralık 1984. Okuduğumuz kaynak Necati Tonga, 2016, s. 202. Kaynaklar bu ayrıntıda ayrışıyor.

• Nâzım Hikmet Taşhan'ı Ankara'nın Pera Palas'ı diye anıyor. Yol harçlığından kalanın dörtte üçünü oda kirasına verdiğini yazıyor.

  Edebi eserden. Nâzım Hikmet, Yaşamak Güzel Şey Be Kardeşim, 1967 s. 75, Tonga 2016 s. 72 aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Necati Tonga, 2016, s. 72.

• Yahya Kemal Samanpazarı'ndaki Yahudi Mahallesi'nde bir eve taşındı. Duvarlardan pekmez gibi sızan hamam böcekleri yüzünden Taşhan'a döndü. Sonra Taşhan'ın meziyetini anladığını söyleyen bir beyit yazdı.

  Tanıklık A. Yalçın, Yahya Kemal ve Ankara, 1985 s. 145-152, Tonga 2016 s. 72 aktarımıyla. Okuduğumuz kaynak Necati Tonga, 2016, s. 72.

• Ankara romanında Nazif, Selma'dan altı ay önce Ankara'ya gelir ve ilk günlerini Taşhan'da geçirir. Otelin her odasında birbirine yabancı dört beş kişi kalır. Somyaları hamak gibi sarkmış paslı karyolalar ve yere serilen döşekler vardır. Odalar yetmeyince koridorlara da yatak serilirmiş.

  Edebi eserden. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ankara. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 371.

• Halide Edip'in Ateşten Gömlek romanında Ayşe de ilk günlerinde Taşhan'da kalır. Aka Gündüz'ün Onların Romanı'nda Gülöz ve yanındakiler de öyle yapar.

  Edebi eserden. Halide Edip Adıvar, Ateşten Gömlek ve Aka Gündüz, Onların Romanı. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 371.

• Üç Kızın Hikayesi romanında Betigül ve arkadaşları Kayaş bahçelerinde eğlenip trenle döner. Betigül şehirde Taşhan'ın önünde Dürer ile annesine rastlar.

  Edebi eserden. Aka Gündüz, Üç Kızın Hikâyesi. Okuduğumuz kaynak Hatice Gündoğan, 2018, s. 359.

Yıldız Lokantası

Binanın yanı başındaydı

Cumhuriyet Yıldız Lokantası Anafartalar Caddesi'nde Sümerbank binasının yanı başındaydı. Ceyhun Atuf Kansu onu mebusların yemek yediği yer olarak anar. İçki verilmeyen bir lokantaydı. Caddenin bu bölümü 1960'lardaki istimlaklerle yıkıldı.

• Sümerbank'ın yanındaki Yıldız Lokantası bol kepçe yemekleriyle, Ulus'taki Yeşil Fıçı şinitzeliyle Karpiç'ten ucuzdu. Yeşil Fıçı'yı karısı Yahudi olan bir çift işletiyordu.

  Tanıklık Beki L. Bahar, Efsaneden Tarihe Ankara Yahudileri, 2003, s. 105, Ulusoy Tunçel 2021 s. 32 aktarımı. Okuduğumuz kaynak Ayşe Ulusoy Tunçel, 2021, s. 32.