Sümerbank Binası

Ulus Meydanı'nın kenarında, Atatürk Bulvarı ile Anafartalar Caddesi'nin kesiştiği köşede duran eski Sümerbank Genel Müdürlük binası, erken Cumhuriyet Ankara'sının en iddialı modern yapılarından biridir. Alman mimar Martin Elsaesser'in tasarladığı betonarme yapı 1937-1938'de inşa edildi ve 29 Ekim 1938'de açıldı; ilk tasarım 1934'e, uygulama projesi 1935 Şubatına uzanır. Bina, Ankara'nın ilk lokantasını barındırmış yüz odalı Taşhan'ın yıkılmasıyla boşalan yamuk parsele oturur. Yani meydanın en görünür köşesinde, Osmanlı Ankara'sının yerine Cumhuriyet Ankara'sı geçmiştir.

Projenin hikayesi düz ilerlememiştir. 1934 Aralığında bir mimarlık yarışması açılmış, 1936'daki ihaleyi Seyfi Arkan'ın projesi kazanmış, ancak uygulanan tasarım yarışmaya hiç katılmamış olan Elsaesser'inki olmuştur. Bu tercih dönemin basınında eleştirilmiş, mimarın yönetmelik gereğine rağmen yanına Türk bir meslektaş almaması sorun edilmiştir. Elsaesser sıradan bir isim değildi: 1925'te Ernst May tarafından Frankfurt Yüksek Yapı Müdürlüğü'nün başına getirilmiş, 1932'ye kadar bu görevi sürdürmüş, Yeni Frankfurt hareketinin önde gelen adlarından olmuş ve kentin ünlü Großmarkthalle'sini 1927-1928'de tasarlamıştı. Almanya'daki bu deney sona erip mimar Nazi döneminde iş alamaz hale geldikten sonra gerçekleştirebildiği büyük yapılardan biri Ankara'daki Sümerbank oldu.

Yapı, meydanın dönüşüne uyan içbükey bir ana cepheyle karşılar sizi; bu eğri ancak meydanın karşı tarafından bakıldığında fark edilir. Üç bölümlü, beş katlı yönetim bloğu beyaz sıvalıdır ve girişteki koyu renkli Ankara taşı kaplamayla karşıtlık kurar. Şerit pencereler güneş kırıcı elemanlarla donatılmıştır. Zemin katta satış bürosu ve banka şubesi barındıran ticari bir kanat vardır; içeride krom kaplı kolonlar, cilalı mermer ve eliptik kubbeyle örtülü bir vezne salonu bulunur. Yani bina, sık sık anlatıldığı gibi masif taştan bir anıt değil; oranıyla, malzeme karşıtlığıyla ve detaylarıyla dönemin Avrupa modernizmine bağlanan bir yapıdır.

Sümerbank'ın kendisi de mimarisi kadar dikkate değer. 11 Temmuz 1933'te kurulan kuruluş, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın fabrikalarını kurup işletti: temeli 1934'te İsmet İnönü tarafından atılan Kayseri bez fabrikası 1935 Eylülünde, Nazilli basma fabrikası 9 Ekim 1937'de açıldı; demir çelik tesisleri de aynı çatı altında doğdu. Bu bina o ağın beyniydi ve komşusu İş Bankası genel müdürlüğüyle birlikte meydanın modern yüzünü kurdu. Restorasyonun ardından yapı bugün Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi'nin elinde; dolayısıyla iç mekan genel ziyarete açık değil, ama cephe meydandan bütün etkisiyle okunabiliyor.