Ankara Sinagogu

Ankara'da Yahudi topluluğunun geçmişi eskidir. Fügen İlter'in aktardığına göre 1492'de İspanya'dan, birkaç yıl sonra da Portekiz'den gelen Sefaradlar kentte sinagogu olan yerleşik bir topluluk buldu. Bugünkü binanın tarihi ise kaynaklarda iki türlü anlatılıyor. Bengi Su Ertürkmen'in İstanbul Hahambaşılığı kayıtlarına dayanan aktarımına göre eski sinagog 1843'te büyük bir onarım geçirdi, 1904'te yeniden yapımı için izin alındı. Bina 1907'de İtalyan bir mimarca yapıldı ve 1909'da ibadete açıldı. Beki L. Bahar ise 1907'deki işi İtalyan ustaların yaptığı bir onarım olarak anlatır. Kapının üstündeki panoda İbranice "Bütün kavimler bana geliniz" sözü ve 1907 tarihi yazılıdır.

Fügen İlter'in 1996'daki incelemesine göre sinagog yüksek duvarlı bir avlunun arkasında yer alır. Avlunun iki yanını ek yapılar kuşatır, bunlardan biri dini okul olarak kullanılan midraştır. Kapının karşısında ibadetten önce ellerin yıkandığı mermer bir çeşme vardır. Moloz taştan yapılmış bina yamuk planlı, tek nefli bir salondur. Cephenin ortasındaki kapının iki yanında yuvarlak kemerli üçer pencere, ortadaki üç açıklığın üstünde üçgen bir alınlık bulunur.

Salonun ortasında sekizgen planlı okuma kürsüsü teva durur. Tevanın ehale bakan yüzü gemi burnu gibi biçimlenmiştir. Bir yoruma göre bu biçim Nuh'un gemisini, bir başkasına göre Sefaradları İspanya'dan getiren kadırgaları hatırlatır. Tevrat tomarlarının saklandığı ehal güney duvarındadır, üç basamakla çıkılır ve asma yaprağı ile üzüm motifleriyle bezeli, alçı kaplı ahşap sütunlar arasındadır. Kadınlar mahfeli üst katta doğu ve kuzey duvarları boyunca uzanır. Düz ahşap tavan açık mavi zemin üzerine çiçeklerle ve altın yaldızlı küçük yıldızlarla boyanmıştır, tevanın üstünde bir yalancı kubbe yükselir.

Sokağın karşı yakasındaki Albukrek ve Araf evleri sinagogla aynı yıllarda aynı İtalyan mimarın elinden çıktı ve mahallenin en gösterişli konutları sayılır. Sinagoga bitişik Ravza-i Terakki okulu bugün yok, yalnız Birlik Sokak'a bakan ahşap kapısı kaldı. Cumhuriyet'in ilk yıllarında bazı varlıklı aileler çocuklarını Fransızca öğrensinler diye bu ücretli okula gönderirdi. Mahallenin Anafartalar Caddesi'ne uzanan ucundaki Şengül Hamamı'nda Yahudi kadınlar için bir tevila bölümü vardı.

Sinagog 1997'de damı aktığı için, 2012'de yanındaki yapıların çökmesiyle midraşta oluşan bozulmalar yüzünden onarıldı. İlter'e göre Cumhuriyet'in ilk on yıllarında Ankara'da 500 kadar kişilik bir Yahudi cemaati vardı, 1990'ların ortasında bu sayı yüz kişiye kadar düşmüştü.