Ulus Zafer Anıtı

Ulus Meydanı'ndaki Zafer Anıtı, Ankara'nın en tanınmış Cumhuriyet dönemi anıtıdır. Bugün Altındağ ilçesinde, Sümerbank binasının önünde uzanan meydanda duruyor. En sık sorulan sorunun cevabı baştan verilsin: anıtı Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel yaptı.

İş, gazeteci Yunus Nadi'nin çıkardığı Yeni Gün gazetesinin öncülüğünde açılan uluslararası bir yarışma ve ülke çapına yayılan bir bağış kampanyasıyla başladı; anıtın ilk adı bu yüzden Yeni Gün Anıtı'ydı. Yarışmayı kazanan Krippel 1925'te Türkiye'ye geldi, Mustafa Kemal kendisini köşkünde ağırladı ve heykeller için bizzat poz verdi. Anıtın tunç bölümleri Viyana'da döküldü, parçalar Ankara'ya taşınarak yerinde birleştirildi. Açılış 24 Kasım 1927'de yapıldı; törende Başbakan İsmet İnönü, TBMM Başkanı Kâzım Özalp, Avusturya'nın büyükelçisi ve şair Mehmet Emin Yurdakul hazır bulundu.

Kompozisyon dikkatle kurulmuştur. Mustafa Kemal, yüksek mermer kaidenin üzerinde, Sakarya adlı atının sırtındadır. At şaha kalkmış değil, dört ayağı üzerinde sakin durur; anlatılan bir saldırı anı değil, ileriye bakan bir önderliktir. Kaidenin alt kademesinde iki Mehmetçik figürü yer alır: biri düşmanı gözler, diğeri arkadaşlarını savaşa çağırır. Üçüncü figür sırtında top mermisi taşıyan bir kadındır ve cephe gerisindeki sivil emeği temsil eder. Kaidenin dört yüzünde Sakarya ile Dumlupınar'ı canlandıran kabartmalar ve dört kitabe bulunur. Kitabeler 8 Temmuz 1919'daki Erzurum günlerinden 1 Eylül 1922'ye uzanır; sonuncusunda "Ordular ilk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri." emri yazılıdır.

Anıt yalnızca bir heykel değil, erken Cumhuriyet Ankara'sının görsel imzasıdır. Kartpostallarda, dergilerde ve gezi rehberlerinde sürekli karşımıza çıkar. Krippel Türkiye'de on üç yıl kaldı; İstanbul Sarayburnu, Konya, Samsun ve Afyon'daki Atatürk anıtları da onun elinden çıktı. Zafer Anıtı 2002'de onarıldı, 2021'de ise Ankara Büyükşehir Belediyesi ile Anadolu Organize Sanayi Bölgesi işbirliğinde bakım, onarım ve konservasyon çalışması yürütüldü; çalışma 30 Ağustos 2021'de tamamlandı ve anıt temizlenmiş yüzeyiyle meydana döndü.

Meydana vardığınızda anıtı gündelik hayatın tam ortasında bulacaksınız: etrafında otobüsler geçer, esnaf çalışır, insanlar buluşur. Kaidenin çevresini yavaşça dolaşın. Kabartmaları ve dört yüzdeki kitabeleri okumak, anıtın neden yalnızca bir zafer kutlaması değil aynı zamanda bir anlatı olduğunu gösterir. Ulus'un tarihî dokusu da hemen yanı başınızda; Cumhuriyet'in ilk kurumlarının binaları meydanın çevresine dizilmiştir.